ئارامتر بخوێنەوە!

پێوەندییەكانی نێوان شوناسی دینی و ناسیۆنالیزم

«بە ئاوردانەوە لە ئایدیای ئایینی كورد و بیچمگرتنی ناسیۆنالیزمی ئێرانی لە سەردەمی سەفەویدا»

گوڵاڵە کەمانگەر

ئاماژە

هەڵبژاردنی ڕێچكەی سیكولاریستی لە سیاسەتدا ئەگەرچی لە فەزای گشتی و پەسەندكراوی دنیای مۆدێڕندا بەهایەك دێتە ئەژمار، بەڵام خوێندنەوەیەكی خۆماڵیانە بەو ڕاستییەمان دەگەیەنێ كە بەها شتێكی ڕەها نیە و ئەوەی لە وڵاتێكی سەقامگرتوو و بێ كێشەی ئوروپاییدا بەهایە مەرج نییە لە دۆخی بێ وڵاتیشدا بەها بێت.

دەستپێك

لە سێ قوتابخانەی جیاوازی ئایین ناسی یەكیان ڕێداكشنیسمەreductionism كە سەرەتای ئایین ناسیش هەر بەم ڕوانگە و قوتابخانەیە و وەكوو لقێك لە مرۆڤناسی و كۆمەڵناسی‌ دەستی پێ كرد و بەشێك بوو لە پۆزیتیڤیسمێك كە لە سەدەی نۆزدە و سەرەتای سەدەی بیستدا زاڵ بوو بە سەر لێكۆڵینەوەكانی زانستی مرۆییدا.  لەم ڕوانگەیەدا كە دوركهایم بەناوبانگترین بیرمەندیەتی ئایین وەكوو پێكهاتەیەكی كۆمەڵایەتی دێتە ئەژمار و لایەنە تاكەكەسی و ڕۆحی و میتافیزیكییەكانی زۆر لە بەرچاو ناگیردرێ و دادەبەزێتە ئاستی بابەتێكی زانستیی كۆمەڵایەتی و تایبەتمەندی و دەركەوتە كۆمەڵایەتییەكانی لێك دەدرێتەوە و باس دەكرێ.

 لەم گۆشە نیگایەوە دین و ئایین بریتین‌ لە ”كۆی جەماعەتێكی تایبەت لە باوەڕمەندان كە لە دەوری بابەتێكی پیرۆزدا كۆ دەبنەوە، سرووت و مەناسك و ڕەوا و نارەوا و ئەرك و مافی تایبەتیان هەیە و هەست و سۆزی هاوگرووپ بوونیشیان تێدایه”(Durkheim, 1995:41)‌. بە ڕای دوركهایم ئەم پێكهاتەیە لە خۆیدا سەرەتاییترین جۆری پێكهاتەی كۆمەڵایەتییە و هەروەها یەكەم دەركەوتەی دەسەڵاتداری و دروست بوونی تۆكمەییی كۆمەڵایەتی و دیاری كردنی سنوور لە نێوان ”خۆ”یەكی كۆیی لە بەرانبەر ”ئەویتر”ە و شوناسی كۆیی بە باوەڕمەندان دەبەخشێ. هەر ئەو تایبەتمەندییە شوناس بەخشەشە كە لە جادوو جیای دەكاتەوە. واتە جادوو خاوەنی هەموو تایبەتمەندییەكانی ئایینە بەڵام خاوەنی سروشتێكی شوناسبەخش و كۆمەڵایەتی نیه، هەر بۆیەش شوناسبەخشی لەم ڕوانگەیەدا دەبێ بە سەرەكیترین  تایبەتمەندیی ئایین و دین.

ئەوەی لەم وتارەدا وەكوو چوارچێوەی تیۆریك لە بەرچاو گیراوە هەر ئەم چوارچێوە ڕێداكشێنیستییە و كەڵك وەرگرتن لە پێناسەكەی دوركهایمە. زۆر سروشتیە كە كاتێك چوارچێویەكی تایبەتی تیۆریك، بۆ لێكۆڵینەوە هەڵدەبژێرین، ناچارین لە هەمان چوارچێوەدا بمێنینەوە بەڵام ئەوە بەو مانایە نییە كە ئەو تیئۆری و ڕوانگەیە تاكە تیۆریی ڕەوا و دروست لە سەر ئەو بابەتەیە، ئەم مانایەش لە ئایین كە لێرەدا خراوەتە بەردەست تاكە مانا لە ئایین نیە و ناتوانێ بێت و لە خۆیدا نەفیی ڕوانگەكانی تر وەكوو ڕوانگەی دیاردەناسانە (فێنۆمێنۆلۆژیستی) ناكات. بەڵام بۆ شڕۆڤە كردنی هەر جۆر پێوەندییەک لە نێوان بابەتی دین و دەسەڵات و كۆمەڵگا هەمیشە ناچارین بگەڕێینەوە بۆ ئەو سەرەتاییترین ڕێچكەیە كە ڕێچكەی مرۆڤناسانەیە. بۆیە لەم وتارەدا بە پاڵ دانەوە بە تیۆریی دوركهایم، سەرەتا پێوەندیی نێوان ئایین و نەتەوە‌ و پاشان ڕۆڵی ئایین لە ساز بوونی نەتەوە باس كراوە و لە كۆتاییشدا ڕۆڵی ئایین له چێ بوونی ناسیۆنالیزمی ئێرانی و هەروەها ئاڵۆزییەكانی بنەمای ناسیۆنالیزمی كوردستانی باس كراوە. پێویستە ئاماژەش بە بەكارهێنانی جیاوازی دوو وشەی ئایین و دین بكرێ، لەم وتارەدا ئایین بۆ ئاماژە بە فۆرمی ئەندیشەیی و گشتی بە كار هاتووە وەكوو ئایینی مەدەنی یان ئایینی كوردی، و دین بۆ ئاماژە بە فۆرمێكی‌ دیار و تایبەت و پەسەند كراو وەك ‌ ئیسلام و مەسیحیەت.

ئایینی مەدەنی و ناسیۆنالیزم

لە سەردەمی مۆدێڕندا و دوای پاشەكشە كردن بە دین لە لایەن زانستەوە و بە تایبەت پاش گەشەی ماركسیزم كە كۆی پێوەندییە كۆمەڵایەتییەكانی لە سەر بنەمای بەرهەم هێنان و جیاوازیی چینایەتی شڕۆڤە دەكرد، زۆربەی ڕۆشنبیران دینیان وەكوو بابەتێكی زیندوو لە دنیای ئەمڕۆدا نەدەبینی و ڕای كۆیی مرۆڤی مۆدێڕن ئەوە بوو كە مرۆڤ قۆناغی ئایین و بەستراوەیی بە بابەتی پیرۆزی تێپەڕاندووە و هەموو كۆمەڵگاكان درەنگ یان زوو بەو پرۆسەیەدا گوزەر دەكەن. بەڵام هەر وەك باس كرا دوركهایم  تیۆریی خۆی لە سەر ئایین وەكوو بنەمای بیچم گرتنی كۆمەڵگا دامەزراند و جگە لە شڕۆڤەی چۆنیەتیی بیچم گرتنی كۆمەڵگای سەرەتایی باسی دینی مەدەنیشی وەكوو فۆرمی مۆدێڕنی ئایین هێنایە گۆڕێ كە دواتر بەشێكی زۆر لە ئاماژەكانی ئەو لەو بابەتەدا لە لایەن ڕۆلان بارتەوە و لە ژێر ناوی ئوستورەی مۆدێڕن پەرەی پێ درا.

ئەگەرچی لە سەرەتاكاندا باسی ئایینی مەدەنی civil religion  بە كەسانی وەك ڕۆسۆ و سەنت سیمۆن دەستی پێ كرد بەڵام دوركهایم بەرچاوترین چوارچێوەی تیۆریكی بۆ ئایدیای ئایینی مەدەنی خستە بەردەست و پێوەندییەکانی ئایینی مەدەنی و بابەتی ناسیۆنالیزمی ڕوون كردەوە. بە بڕوای دوركهایم ئەگەرچی دینی مەسیحی لە ڕێگای سیكولار بوونەوە كەوتبووە پەراوێزەوە، بەڵام كۆمەڵگای مۆدێڕن پێویستی بە ئایینێكی سیكۆلار و مەدەنی پەیدا كرد. ئەم ئایینە چی تر پێویستی بە ئایدیای سەروو سرووشتی و خودایی نەبوو چون مرۆڤی مۆدێڕن چی تر پەسنی خودایانی كۆنی نەدەكرد، بڕوا بە دینی نەریتی بە تایبەت بە هۆی دژبەری لە گەڵ زانست لە ناو چوو بوو بەڵام چەمكی ”پیرۆز” لە شوێنی خۆی مابوو چون بە بێ ئەم بنەما ئەخلاقییە بوونی كۆمەڵگا خۆی نامومكینە. ئەو پیرۆزییە نوێیەش چەمكی نەتەوەیە‌ .(Santiago,2009: 395-396) واتە دینی نەریتی پاش سەردەمی مۆدێڕن دیسان خۆی بینا كردۆتەوە و ئەمەش بە ڕای دوركهایم پێوەندیی بەوەوە نیە كە ئەو دینە نەریتییە چی بووە بەڵكوو وەكوو تایبەتمەندییەکی یونیڤێرساڵ دەیبینێ كە بەرهەمی پێویستیەكانی مرۆڤە، مرۆڤ پێویستی بەوەیە كە هەست بكات بەستراوی كۆمەڵگایەكی بە هێزە [كۆمەڵگای دینی یان نەتەوەیی] و هەر وەها خۆی بە ئەندامی گرووپێك بزانێ كە لەوانی دیكە جیای بكاتەوە. (Durkheim, 1995:214) پاش دوركهایم كارڵتۆن هایەس بە چڕی زیاتر پەرژایە سەر ئەم‌ مژارە. بە پێی هایەس ” ناسیۆنالیزم هەستێكی قووڵ و پتەو ساز دەكات كە لە جەوهەری خۆیدا ئایینییە واتە وەكوو ئایینەكانی دیكە ئیمان بە هێزێكی دەرەكی ساز دەكات [رۆحی نەتەوەیی] و هەروەها هەستی كڕنۆش و ترس بەرهەم دێنێ، ناسیۆنالیزم هەروەها خاوەنی بۆنە و سێرێمۆنیای تایبەت بە خۆیەتی و خەڵك لە دەوری یەك سیمبول (ئاڵا) كۆ دەكاتەوە.”  (Razi,1990: 75).

 ئەم تایبەتمەندییە ئەگەر لە وڵاتانی ئوروپاییدا وەكوو تایبەتمەندییەکی كەمتر زەق دەبیندرێ و گوزار لە دینی نەریتی بە پێكهاتەیەكی جیاواز (بەڵام لە جەوهەری خۆی دا ئایینی) بە ناوی نەتەوە زۆر سروشتی ڕوویداوە؛ لە ئافریقا و ئاسیادا ئەو جێگۆڕكێیە زۆر زەق بووە. لەو وڵاتانەدا گەشەی ناسیۆنالیزم دوو هۆكاری سەرەكیی هەبوو یەكەمیان ئاشنا بوونی ئیلیتی كۆمەڵگای ئافریقایی و ئاسیایی لە گەڵ چەمكی نەتەوە وەكوو بابەتێكی نوێی ڕۆژ لەگەڵ هەموو بابەتە نوێیەكانی دیكە (لە جل و خۆراك و هەڵسووكەوت تا ئایدیا و بیر) لە لایەن ئیلیتی ئەو كۆمەڵگایانەوە وەرگیرا. دووهەم خودی دۆخی كلۆنیالیستی كە بە هۆی ئایینی مەسیحی و میسیۆنەرە مەسیحییەكانەوە بە سەر ئەو وڵاتانەدا زاڵ ببو وهەستی یەك بوونی لە نێوان تاكی بە مەسیحی بووی وڵاتانی كلۆنی لە گەڵ داگیركەران ساز دەكرد.  هەر بۆیە ئیلیتی ئەو وڵاتانە هەستیان بە پێویستیی تۆكمەیییەكی كۆمەڵایەتیی هاوتای مۆدیلە ئایینییەكە كردبوو. ناسیۆنالیزم لەو وڵاتانەدا دەقاودەق لە جێگەی دین دانرا و هەموو دۆگماكانی دینیش گوازرایەوە بۆ ناو ئایدیای ناسیونالیستی كە بە وتەی سمیت خۆی ”ئایینی مۆدێڕنیسمە” (Smith, 1998: 97). لە وڵاتانی ئیسلامیش دا دیسان دین لە فۆرم گرتنی ناسیۆنالیزمدا ڕۆڵی بەرچاوی هەبوو و ئایدیاكانی جەماڵەددین ئەفغانی هەوێنی ناسیۆنالیزمی تێكەڵ بە ئیسلامی وڵاتانی وەكوو میسر و تونس بوو. تەنانەت لە توركیەدا كە دوای سەردەمی كەماڵ مستەفا هەوڵ درا ڕواڵەتی ئایینی لە مۆدێڕنیزمی توركی بسڕدرێتەوە، خودی جووڵەی ناسیونالیستی لە ١٨٦٠ دا لە ژێر كاریگەریی مۆدێڕنیزمی تاتاری كە تێكەڵی ناسیۆنالیزمی توركی و مۆدێڕنیزمی ئیسلامی بوو كەوتە سەرپێ و هیچ كێشەیەك لە نێوان توركیسم و ئیسلامیسم دا نەبوو(Cetinsaya, 1999:352-355). لە هەموو وڵاتانی ئوروپاییشدا بە هەمان شێوە هیچكات دژبەرییەك لە نێوان ئایدیای ناسیونالیستی و باوەڕی دینیی زۆرینەی كۆمەڵگادا نەبووە و ئەوانە هاوتەریب بوونە و هەمیشە دین ڕۆلی گرنگی لە بیچم گرتنی ناسیۆنالیزمی هەموو وڵاتاندا گێڕاوە.

رۆڵی دین لە پێكهاتنی نەتەوە و ناسیۆنالیزم

 ناسیۆنالیزم هەر وەك ئاماژەی پێ كرا زۆر جار وەكوو جێگرەوەیەكی دین لە دنیای مۆدێڕندا باسی لێ دەكرێ، بەڵام جیا لەو جێگۆڕكێیە كە ئەمڕۆ تا ڕادەیەك دەبیندرێ، خودی دین وەكوو یەكێك لە پایەكان و بنەماكانی ناسیۆنالیزم هەمیشە بە درێژاییی مێژوو، ڕۆڵی گرنگی بینیوە بۆ جیاكردنەوەی سنووری نەتەوەكان و ڕوون كردنەوەی جیاوازیی نێوان نێو- گروپ و دەر-گروپ یان ”ئێمە” و ” ئەوان”. بە تایبەت لەو وڵاتانەدا كە بە جۆرێك لە دۆخێكی ژێردەستیدا بوونە یان كەوتوونەتە ژێر كاریگەریی كلتوری و زمانیی ئەویتری زاڵ. بۆ نمونە پرۆتێستانیزم ناسیۆنالیزمی ئینگلیسیی لێ كەوتەوە، پەیتیزم (چلێك لە لۆتێریزم) بنەمای ناسیۆنالیزمی ئاڵمانی بوو، ئایدیای عیبرانی ناسیۆنالیزمی ئیرلەندی باكوور و ئیسرائیلی ساز كرد وهەروەها كاتۆلیسیسزم له پۆلەند، ئۆرتۆدۆكس لە ناوچەی باڵكان و دینی شینتۆ لە ژاپۆن هەموویان هەمان ڕۆڵیان بۆ ساز كردنی ناسیۆنالیزم گێڕاوە (Brubaker, 2012: 7)

لە هەموو ئەم نمونەگەلەدا دین ڕۆڵی شوناس بەخش و سنووردانەری بووە و گروپێكی زمانی و دینی و كلتوریی تایبەتی لە ژێر هێژمۆنی زمانی و دینیی گروپی دیكە دەرهێناوە و هەستی یەك بوونی لە نێوان خۆیاندا و هاوكات جیاواز بوون لە گەڵ ئەویتری بۆیان ساز كردوە. ئەم شوناسە جیاوازە دینییە دواتر تێكەڵ بە وڵات پەرەستی بووە و هێندێ سیمبۆلی نەتەوەیی وەكوو ئاڵا و مێژووی ئەساتیری لە زیاد كراوە، لەو ڕێگایەوە ئەو یەك بوونی دینییە كە یەك بوونێكی ئابستراكت و میتافیزیكی بووە لایەنی مادیی وەرگرتوە و هەم ئایدیا و هەم قاڵبی پێویست بۆ سەرپێ كەوتنی وڵاتێكی جیاواز و سەربەخۆ و بە هێزی ئامادە كردوە. واتە ئایدیای ناسیونالیستی هەمیشە پاڵی بە ئایدیایەكی دینییەوە  داوە و لە دەسپێكی ساز بوونی وڵاتێكدا، ناسیۆنالیزم بۆ خۆی و تەنیا بە سیمبولە نەتەوەیییەكان لاوازترە لەوە كە بتوانێ وەفادارییەكی پتەو و بەهێز لە نێوان تاكەكانی ناوچەیەكی تایبەتدا ساز بكات.

لە ڕاستیدا‌ دین وەكوو پێكهاتەیەكی سەروو خێڵەكی هەمیشە توانیویە وەها  وەفادارییەكی بەرزە ئاست لە نێوان تاكەكانی ناوچەیەكی زمانی و كلتوریی تایبەتدا دروست بكات. وەفادارییەك كە دەتوانێ وەفاداری بە خێڵ و عەشیرە (كە فۆرمە سەرەتاییە شوناس بەخشەكانی مرۆڤن) بخاتە پەڕاوێز و لە سەرەوەی ئەوانەوە ”ئێمە” یەكی گشتیتر ساز بكات. لە نەبوونی ئایینی هاوبەشدا ئەو وەفادارییە نزمە ئاستگەلە بە عەشیرە و خێڵ و گروپ لە نێوان خێڵە‌ هاوشێوە و هاوزمانەكاندا هەمیشە دەتوانن كێشە و ناكۆكی بنێنەوە و پێش بە ساز بوونی یەكەیەكی سیاسی و كلتوریی تایبەت بگرن(Razi, 1990:75). نمونەی وەها ناتەبایییەكی مێژوویی لە ناو كورددا بە ڕوونی سەلمێنەری ڕاستیی ئەم ئیدعایەیە كە دینی هاوبەش كاریگەرترین ڕێگای ساز كردنی هەستی یەك بوونی سەروو خێڵەكیە. فرە ئایینی و پلۆرالیزمی دینی و ئایینیی كوردستان كە وەك بابەتێكی زاتی و نەگۆڕ خۆی دەنوێنێ و هێندێ جار كورد خۆی وەكوو شانازییەك ناوی دەبات و هەر بە هۆی ئەو بە ڕواڵەت پێك سازانە مێژوویییە (كە لە ڕاستیدا پێك سازان نەبوە چون مێژووی كوشت و بڕی زۆری تێدایە) كورد پێی وایە دەكرێ و دەتوانێ بە وەها ئاڵۆزییەك لە ناسنامەی ئایینیدا بگات بە هەستێكی هاوبەشی نەتەوەیی. بەڵام وەك دەبینین ئەو هەستە هاوبەشە ئەگەرچی لە سەردەمی مۆدێڕندا و بە هۆی دۆخی هەڵپەسێردراوی كورد لە بیاڤی سیاسەتی دنیادا و هەست بە بۆشاییی دەوڵەتی كوردستانی تا ڕادەیەك ساز بووە بەڵام هیچ كات ئەوەندە بە هێز نەبووە كە بتوانێ هەموو تاكەكانی وڵاتێك بە ناوی كوردستان موبیلیزە بكات و هێزە سیاسییەكان كە یاریزانی  سەركیی ئەو بیاڤەن لە یەك چوارچێوەی نەگۆڕ و ئیعتراف پێ كراو لە لایەن هەموانەوە، كۆ بكاتەوە.

هەر بۆیە دەتوانین ئیدعا بكەین كە ئاڵۆزیی ناسنامەی ئایینیی كورد ڕیشە و هۆكاری بنەماییی ئاڵۆزیی دۆخی ئەمڕۆیە و فۆرم نەگرتنی ئایدیۆلۆژیای دینی تایبەت لە ناو كورددا ناڕوونیی شوناس و پەرتەوازەییی سیاسیی لێ كەوتووەتەوە.

لە ڕاستیدا  كورد لە باری ئایینییەوە بێ ئایدیا و تەواو لە ژێر هێژمۆنی نەتەوەكانی دەوروبەریدا نەبوو، ئایدیای ئایینی تایبەتی هەبوو و سەرەتاییترین جووڵە شوناس خوازانەكانی ناو ئیسلامیش (وەكوو سەرەتای بزووتنەوەی عەبباسی و هەروەها خوڕەمدینەكان) یان لە ناو كوردەوه یان بە هاوكاریی كوردەوە‌ دەستی پێ كرد، بەڵام ئەم ئایدیایە كاتێ لە قاڵبی دینی تایبەت و لە سەر دەستی سوڵتان سەهاكی بەرزەنجی هاتە بوون، لە ناو خودی كورددا ئەو سەركەوتنە پێویستەی وەدەست نەهێنا. دواتر فارس بە یاریی تورك، توانی له سەر ئەساسی‌ تاكە دەركەوتەی ئایدیۆلۆژیكی ئەم ئایدیایە واتە شیعە، ناسیۆنالیزمی فارسی/ ئێرانی بینا بكات.

ئایدیای ئایینی كورد و ناسیۆنالیزمی فارسی/ئێرانی

ئەگەرچی ناسیۆنالیزم چەمكێكی مۆدێڕنە بەڵام وەك باس كرا بنەمای ئەم چەمكە خۆی سەرەتا لە سەر شوناسی دینی تایبەت دامەزراوە و هەر بەو پێیە هەركات دینێك، مەزهەبێك یان فرقەیەكی تایبەتی دینی سەری هەڵداوە، ئێمە لەگەڵ فۆرمێك لە شوناس خوازیی نەتەوەیی لە شێوازی نیمچە ناسیونالیستیش بەرەوڕووین.

 شوناس خوازیی فارس لە پاش ئیسلام كە بە هێنانەوەی زمانی فارسی بۆ ناو هەرێمی زاڵیەتیی كلتوری عەرەبی-ئیسلامی و لە سەدەی هەشت و نۆی زایینی  دەستی پێ كردبوو پاش حەوت سەدە و بە سەرهەڵدانی سەفەوییەكان، گەیشتە ئاكامی نیهاییی خۆی. واتە ئەگەرچی زمانی فارسی لە مردن ڕزگاری ببوو بەڵام شوناسی فارسی/ئێرانی هێمان لە ژێر كاریگەریی كلتوری عەرەبی- ئیسلامیدا بوو و سەرهەڵدانی سەفەوییە بە كۆدەنگی لێكۆلەرانی مێژوو سەرەتای سەربەخۆییی فارس لە جوغرافیای ئیسلامی بوو.

رۆڵی ئەندیشەی ئایینی كورد لە سەرهەڵدانی سەفەوییەدا

ئایدیای ئایینیی سەفەوی كە ڕیشەی لە كوردستاندا بوو، تا كاتی گۆڕانی بە ئایدیالۆژیی شیعە چەند قۆناغی جیاوازی بڕی. دیارە لەبارەی بنەچەی بنەماڵەی سەفەوی، ڕا و بۆچوونی جیاواز هەیە و خودی ئەو بنەماڵەیە لە ئاڵۆز بوونی ئەو ناسنامەیەدا ڕۆڵیان هەبووە. واتە پاشاكانی سەفەوی بۆ ئەوەی بنەچەی خۆیان ببەنەوە سەر ئیمام موسای كازم و لەو ڕێگایەوە شەرعییەتی خوێنیی پێویست وەدەست بێنن، شەجەرەنامە و بنەچەی خۆیان دەستكاری كردووه، بەڵام بە گوێرەی سەرچاوەكانی دیكە‌، فەیرۆزشای زەڕین كڵاو، جەددی‌ گەورەی شێخ سەفی، لە سەدەی دەی زایینی لە كوردستانەوە كۆچی كردۆتە ئەردەبێل. ڕاجر سەیڤوری جێی باوەڕترین گریمانە بەوە دەزانێ كە فەیرۆزشا لە ساڵی ١٠٢٥ لە گەڵ میر مەمەلانی ڕەوادی[1] و لە كاتی فەتحی ئەردەبیل و موغان بە دەستی ئەو میرە كوردە، هاتبێتە ئەردەبیل و لەوێ زەوی و مڵكی زۆری پێ بەخشرابێ و نیشتەجێ بووبێ (سیوری، عزیزی، ١٣٨٥:٢) بە ڕوونی دیار نییە لەو سەردەمەدا فەیرۆزشا یان مەمەلانی ڕەوادی سەر بە چ ئایینێك بووبێتن بەڵام شێخ سەفی كە دووسەد ساڵ دوای ئەو كۆچە لە دایك بوو شافعی و سەر بە ڕێبازی زاهدییە بوو كە دوای مەسنەد نشینیی ئەو ناوی گۆڕا بە ڕێبازی سەفەوی.

 تا سەردەمی شێخ جونەیدیش هەر شافعیگەری مەزهەبی سەرەكیی ڕێبازی سەفەوی بوو، شێخ جونەید بە هۆی كێشەی جێنشینی لە گەڵ شێخ جەعفەر ناچار بوو بۆ ماوەی دوازدە ساڵ ئەردەبیل بە جێ بێڵێ و لەو كۆچەدا سەرەتا چووەتە هەولێر(ئەربل) و پاشان ڕۆژئاوای كوردستان (شام) و لەوێڕا چووەتە ئامەد (دیار بەكر) (خواندمیر،١٣٧٠:٥٩)(الشیبی، ١٣٥٩:٣٨٠) ئەو سەفەرە سەرەتای گۆڕانێكی جیددی لە بیر و باوەڕی شێخ جونەید و پەیدا بوونی ئەو باوەڕانەیە كە دواتر ناویان ناوە باوەڕی غالیانە[2]. شێخ جونەید لە ماوەی مانەوەی خۆی لە كوردستاندا، توانی جەماعەتێكی زۆر لە شەبەك و عەلەوی و شوێنكەوتووانی ئایینەكانی دیكەی كوردستان لە دەوری خۆی كۆ بكاتەوە و بەو پێیە كە ڕێبازی سەفەوی ناوێكی گەورە و ناسراو بوو ئاوڕدانەوەی شێخ جونەید لە باوەڕی ئەو گرووپانە بۆ ئەوانیش جێی دڵخۆشی بوو و وەكوو پیری خۆیان قبووڵیان دەكرد (نجفی برزگر، ١٣٩٥:٩) قائیل بوونی نەمری بۆ شێخ جونەید و زاتی خودایی بۆ شا ئیسماعیل و خۆ بواردنی موریدانی ئەو ڕێبازە لە تاشین و كورت كردنی سمێڵ (هەمان: ١٥) هەموو دەرخەری كاریگەریی ئەندیشەی ئایینی كوردی (ڕەوتە باتنیەكان و شەبەك و عەلەوی و كاكەیی) لە سەر سەفەوییەكانن، بەڵام دواتر، لە سەردەمی شا تاماسپ و كاتێ كە ساز كردنی فیقهی شیعە دەستی پێ كرد، هەموو ئەو باوەڕانە سڕدرانەوە و شیعەی دوازدە ئیمامی هاوتەریبی سوننە و بە هەمان ئوسولی باوەڕی ئیسلامی فەرمی و لە سەر دەستی فەقیهانی لوبنانی لە دایك بوو.

لە ڕاستیدا ئایدیای ئایینی كوردی كە بە درێژاییی مێژووی ئیسلام ڕەوتە باتنی و سۆفیانەكانی وەكوو هێزی ئۆپۆزسیۆنی دەسەڵاتی ئیسلامی تەغزیە دەكرد، قەت نەیتوانیبوو وەكوو ڕەقیبێكی جیددیی ئیسلامی فەرمی (سوننە) خۆی بنوێنێ و تاكە جارێكیش كە لە لایەن سوڵتان سەهاكی بەرزنجییەوە لە سەدەی سێزدەی زایینیدا وەكوو دینێكی سەربەخۆ لە ئیسلام دەركەوت، سەركەوتنێكی وەهای بە دەست نەهێنا و لە لایەن خودی خەڵكی هەورامانەوە قبووڵ نەكرا. ئوسولی بنەماییی ئیسلام وەها زاڵ ببوو و هەروەها دەزگای سزادانی شەرعی وەها بە هێز بوو كە ئەو ئایدیایە نەیدەتوانی لە فۆرمی دینی جیاوازدا هەناسە بدات هەر بۆیە تاكە ڕێگای بیچم گرتن و فۆرم گرتنی بە شێوازێ كە توانای بەرگریی ئایدیۆلۆژیكی هەبێ ئەوە بوو كە وەكوو لقێك لە خودی ئیسلام دەركەوێ.

واتە لادانی سەفەوییە لە باوەڕه سۆفییانەكانی شێخ سەفی و باوەڕە كوردانەكانی شێخ جونەید و ساز كردنی شیعە وەكوو فۆرمێك لە ئیسلام و ڕەقیب و هاوتەریبی سوننە و بە واتای دیكە ئایدیۆلۆژیك كردنی ئەو بیرە ئایینییه،‌ توانای مۆبیلیزە كردنی شوێنكەوتووان و دیاری كردنی سنووری ڕوونی نێوان ئەوان و ئەویتری پێ دەدان. سنووری نێوان دەسەڵاتی سەفەوی و خەلافەتی ئیسلامی بە ڕوونی دیاری كرا و ئەوەی لە دەرەوەی دەسەڵات و باوەڕی سەفەویدا بوو وەك دوژمن پێناسە كرا و سۆفییەكانیش كە تا ئەو سەردەمە بە عام شافعی و بە هەموویانەوە مەیلەو بنەماڵەی عەلی بن ئەبوتالب بوون، لە سەردەمی سەفەویدا دیسان كەوتنە بەر ڕاوەدوونان و ئازاری دەسەڵاتی سەفەوی و، هەموو ئەمانە  لە پێناو ئەو سنوور دیاری كردنەی نێوان ”خۆ” و ”ئەویتر” بوو. واتە شوناسێكی سەربەخۆی دینی فۆرمی گرت كە بۆ یەكەم جار لە مێژوی دوای ئیسلامدا خەلافەتی ئیسلامیی وەكوو دوژمن و ئەویتر پێناسە دەكرد و ئەوە بنەمای سەرەكیی ناسیۆنالیزمی ئێرانی پێكهێنا.

ئەگەرچی هەم ڕەچەڵەك و هەم مێژوی ئایینیی بنەماڵەی سەفەوی سەر بە كوردستان و ئەندیشەی ئایینیی كوردستان بوو و لە ناو توركانیشدا فۆرم و قاڵبی گرت، بەڵام پاش ساز بوونی فیقهی شیعە بە دەستی فەقیهانی هاوردەی لوبنان و گواستنەوەی پێتەخت لە ئەردەبیل بۆ ئەسفەهان و ڕۆڵی بەربڵاوی دیوانسالارانی فارس، سەفەوییە و مەزهەبی شیعە كەوتنە خزمەتی ناسیۆنالیزمی ئێرانی كە هەر لەو سەردەمەوە لە گەڵ هێژمۆنی سیاسی و كلتوریی قەومی فارس هاولف بوو.

دۆخی ئایینیی ئەمرۆی كوردستان و ئاڵۆزیی شوناسی نەتەوەیی

 دۆخی ئێرانی پێش سەفەوی تا ڕادەیەكی زۆر وەكوو دۆخی ئەمرۆی كوردستان بوو، فرە ئایینی و ڕێبازی فكری و عەقیدەییی جۆراوجۆر كە بە هەموویانەوە یەك دالی ناوەندییان هەبوو ئەویش مەسئەلەی شوناس خوازی بوو و خۆ جیا كردنەوە لە ڕەوتی زاڵ و ئیسلامی فەرمی، پاش سەفەوی ئەو یەكگرتوویی و وەفادارییە بەرزە ئاستە كە بۆ دروست كردنی وڵات و جیا كردنەوەی سنوور پێویستە، لە ناو فارسی ناوچە جیاوازەكان و هەروەها تورك (بە هۆی بەشداریی ڕاستەوخۆ لە دەسەڵاتدا) ساز بوو، سیستمی مورید و مورادی سۆفیانە كە لە خۆیدا لۆكاڵ و بەستراوی حزور و دیداری پیری هەر ناوچەیەك بوو و فرە مەرجەعیی بەدوادا بوو، جێی خۆی دا بە مەرجەعییەتی فیقهی شیعە و شەخسی سوڵتان یا شا. خاڵی جێی سەرنج ئەوەیە كە تەنیا كوردستان لە سەر مۆدیلی پێش سەفەوی مایەوە و ئێستاشی لەگەڵ بێت نە تەواو هێژمۆنی ئیسلامی فەرمیی قبووڵ كردووە و نە تەواو ملی داوە بە هێژمۆنی ئیسلامی شیعە و بووە بە یەكێ لەو ناوچانەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست كە جۆراوجۆرییەكی یەكجار بەربڵاوی ئایینی و دینیی تێدایە. ناوچە بە ناو سوننەكانی تا چەن دەیەی ڕابردوو تەواو لە كۆنترۆڵی ڕێبازە‌ سۆفییانەكاندا بوون كە لە باری مێژوویییەوە هەمیشە لە گەڵ فەقیهانی ئیسلامی فەرمی(سوننە) كێشەیان بووە (ئەگەرچی زۆرجاریش بۆ دژایەتی كردنی دەسەڵاتی سەفەوی لە لایەن عوسمانییەكانەوە پشتگیرییان لێ كراوە). بەڵام بنەمای باوەڕ و سرووتیان لە ڕەوتە باتنییەكان نزیكتر بووە. عەلەوی و یارسان و شەبەكیش كە هەر لە سەر ڕێچكەی خۆیانن و نەچوونەتە ژێر ڕكێفی شیعە، شاری دینەوەری لێ بەدەر بێت كە لە سەدەی نۆ و دەی زایینیەوە هەر ئیمامی بوونە، مێژووی شیعەبوونی بەشێكی بەرچاو لە‌  شارە باشووریەكانی كوردستانیش دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی قاجار و ئەو ناوچانە بە عام  تا ماوەیەكی زۆر هەر سەر بە یارسان و عەلەوی  بوونە و دواتر بوون بە شیعە. بۆیە دەبینین كوردستان وێڕای هەبوونی ئایدیای ئایینیی خۆی كە شوێن پێی، هەم لە ڕێبازە سۆفییانەكان و هەم یارسان و عەلەوی و شەبەك و شیعەدا دەبینرێ، هێشتا نەیتوانیوە ببێت بە خاوەنی دین یان مەزهەبێكی هەمەگیر و تایبەت بە خۆی كە بتوانێ سنووری خۆ و ئەویتری بۆ ڕوون بكاتەوە. ئەوەش بووە بە هۆی ناڕوونیی شوناس بۆ تاكی كورد و وای كردوە هەمیشە هەستی بەستراوەیی belonging لە ناو زۆرینەی كورددا چڕ و لە یەك شوێن نەبێت، كوردی ئێزیدی بە پێی دەقی ئایینیی خۆی دەزانێ كوردە بەڵام مێژووی هێرشی هاونەتەوەی موسڵمانی وای لێ دەكات كوردە موسڵمانەكە بە ”ئەویتر” ی خۆی بزانێ، كوردی سوننە بە هۆی زمانی ئاخافتن خۆی پێ كوردە بەڵام مێژووی شەڕی شیعە و سوننە وای لێ دەكات كوردە شیعەكە بە ئەویتری خۆی بزانێ، شیعەكەش بە هەمان شێوە، یارسان و عەلەوییەكەش هەر وەها.

 واتە ئیعتراف بە كورد بوون ئەگەرچی لە ناو زۆرینەدا بوونی هەیە بەڵام نەبوونی دینی هاوبەش و دابەش بوون بە سەر دینی فەرمیی داگیركەرانی كوردستاندا هەمیشه لە خۆی دا هەڵگری ‌ پتانسیەل و زەمینەی دابڕان و شەڕ و ئاژاوەیە و پێش بە ساز بوونی هەست و وەفاداریی بەرزەئاست بە نیسبت ”ئێمە”یەكی گشتگیر دەگرێ.

ئاكام

سەرەڕای ئاوڕ نەدانەوەی بزووتنەوە سیاسییه مۆدێڕنە‌كانی كورد لە بابەتی ئایین و مەزهەب و پێداگرییان لە سەر بەهاكانی سوسیالیزم یان  نەتەوەخوازییەكی سیكولار كە هەوڵ دەدات كەمترین بەریەك كەوتنی لە گەڵ بابەتی دیندا ببێت، واقع و پێكهاتەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێمان دەڵێ كە سەرچاوەی مەشروعییەت و پایەیەكی سەرەكیی سەقامگیری و یەكگرتوویی ئێستاشی لەگەڵ بێت دین و باوەڕی دینییە. ناسیۆنالیزمی هەموو وڵاتانی دنیا بە هەڵبژاردن و زەق كردنەوەی ڕێچكەیەكی دینیی تایبەتەوە دەستی پێ كردوە و ئەو دوو بابەتە واتە دین و ناسیۆنالیزم پێوەندیی جەوهەرییان هەیە و بۆ داڕشتنی سنووری نێوان خۆ و ئەویتر و ساز بوونی وڵات ڕۆڵی گرنگ و سەرەكی دەگێڕن.

 بۆیە هەڵبژاردنی ڕێچكەی سیكولاریستی لە سیاسەتدا ئەگەرچی لە فەزای گشتی و پەسەندكراوی دنیای مۆدێڕندا بەهایەك دێتە ئەژمار، بەڵام خوێندنەوەیەكی خۆماڵیانە بەو ڕاستییەمان دەگەیەنێ كە بەها شتێكی ڕەها نیە و ئەوەی لە وڵاتێكی سەقامگرتوو و بێ كێشەی ئوروپاییدا بەهایە مەرج نییە لە دۆخی بێ وڵاتیشدا بەها بێت. داڕشتنی ستراتیژیی دینی بەشێكە لە سیاسەتی فەرهەنگی و كلتوری كە هەر وڵاتێك بۆ سەربەخۆ بوون یان ڕاگرتنی سەربەخۆییی خۆی ناچارە لێی و پشتگوێ خستنی ئەو بەشە بە پاساوی سیكولاریزم یان ئازادیی بیر و ڕا، دەبێتە هۆی لەرزۆك بوونی هەمیشەییی سەروەری و سەربەخۆیی. ڕاستە كە لەم سەردەمەدا گەیشتن بە یەكگرتووییی ئایینی و دینی زۆر ئەستەمە، بەڵام  خوێندنەوە و قووڵ بوونەوە لە تایبەتمەندییەکانی ڕەوتە ئایینی و دینییەكانی كوردستان دەتوانێ ئەو هێڵە هاوبەشەی لە نێوان ئایینە كوردستانییەكاندا هەیە بخاتە بەرچاو و پاشان بە هەڵبژاردنی سیاسەتێكی دروست لە لایەن دەسەڵاتداران و ڕەوتە سیاسییەكان بیری كۆیی كۆمەڵگا بەرەوە خاڵە هاوبەشەكان پاڵ پێوە بنرێ.

سەرچاوەكان

  • Durkheim, Emile, and Joseph Ward Swain. The Elementary Forms of the Religious Life Trans from the French. Karen E. Fields, Free Press, New York ,1995.
  • Santiago, Jose. “From “civil religion” to nationalism as the religion of modern times: rethinking a complex
  • Brubaker, Rogers. “Religion and nationalism: four approaches.” Nations and nationalism1 (2012): 2-20.
  • Razi, G. Hossein. “Legitimacy, religion, and nationalism in the Middle East.” American Political Science Review1 (1990): 69-91.
  • Cetinsaya, Gokhan. “Rethinking nationalism and Islam: some preliminary notes on the roots of “Turkish‐Islamic Synthesis” in modern Turkish political thought.” The Muslim World3‐4 (1999): 350-376.
  • Smith, Anthony, and Anthony D. Smith. Nationalism and modernism. Routledge, New York, 1998.
  • خواند میر، غیاث الدین بن همام الدین. تاریخ حبیب السیر، نشر خیام، تهران: ١٣٨٠.
  • الشیبی، كمال مصطفی . تصوف و تشیع تا اغاز سدە دوازدهم. ترجمە علیرضا قرەگوزلو، امیركبیر، تهران: ١٣٥٩.
  • نجفی برزگر، كریم و مهری ادریسی و مطلب مطلبی. بنیادها و تحول اندیشەی غالیانە صفویان، از شیخ جنید یا شاه اسماعیل: نقش ایینهای اهل حق علویان و شبك. پژوهشنامەی تاریخهای محلی ایران، سال چهارم، شمارە دوم، ١٣٩٥ (٥-١٨)
  • مرتضوی، سید خدایار. گفتمان تشیع و برسازی هویت ملی در ایران عصر صفوی، فصلنامەی پژوهشهای سیاسی جهان اسلام،سال پنجم، شمارە سوم، پاییز ١٣٩٤ (١٥٧- ١٨٣)
  • سیوری، ڕاجر. ایران عصر صفوی، ترجمەكامبیز عزیزی، نشر مركز، تهران: ١٣٨٩

[1]ره‌وادیه‌كان حكومه‌تێكی كورد بوون كه‌ له‌ سه‌ده‌كانی هه‌شت و نۆی زایه‌نی ناوچه‌كانی ئازه‌ربایجان وته‌ورێز و موكریان و ئه‌رمه‌نستانیان به‌ ده‌سته‌وه‌ بووه‌

[2]غالی به‌ ده‌سته‌یه‌ك له‌ شیعه‌ ده‌گوترێ كه‌ باوه‌ڕیان به‌وه‌یه‌ كه‌ عه‌لی و هێندێكی دیكه‌ له‌ ئیمامانی شیعه‌ خاوه‌نی زاتی خودایین

error:

بەشکردن لەگەڵ هاوڕێیان