ئارامتر بخوێنەوە

ڕۆژهەڵات کوردستان و سەرەنجێگ

لە ئاست بزووتنەوەی نەتەویی کورد

تەرکیز و خەسارناسێگ لە باشوور ڕووژهەڵات کوردستان

ئاڵان حەمیدی 


“لە سەردەم دوڵەت ـ ملەت لە سەدەی لەیەوەری زەخت و فشار سڕین هۆویەت و شوناسیش فرەتر لە ناوەندەیلێگ بی ک گۆەڕیان ئەو ناوچەیلە وە مانای سەرکەفتن گوفتمان دەوڵەت ملەت لە جوغرافیای سیاسی ئێران بی. هاوکات وە گەرد ئی سەردەمە ناوچەیلێگ ک دوًْرتر لە ناوەند و پرۆژە و زەخت و فشار دەوڵەت ملەت ئێرانی بین  دەرفەت خاسترێگ ئەڕایان بی تا بتوًْەنن بەیداخ مافخوازی و جمشت شووناس خوازی وە دەس بگرن.”



وشەیل سەرەکی

ناسیونالیسم، دەوڵەت ملەت، مودرنیسم، نەتەوە، بزووتنەوەی نەتەویی و..


پیشەکی

جمشت ماف‌خوازی کورد تەنیا لە سەدەی بیسم دیاری و سنووردار نیەکریەی وڵام ئی سەدە هاووەختە وە گەرد ڕووداوەیل نوو و کاریی لە چارەونووس کورد.لەیرە سەرەڕاێ ئاماژە وە ئێ لەیەوەرییە خەسارناسێگ لە جمشت کوردی لە بەشەیل باشوور ڕۆژهەڵات کرێەی و ئی بابەتە تواێ سەرەنجێگ بەیدن وە کەم و کاستییەل و پێداویستیەیل ئێمڕووژ.


سەدەی بیسم سەدەی رووداوەیل سەیر و دیاریکەر چارەنووسە، سەدەی جمشتەیل جووراوجوور،شەڕ و جەنگەیل گەورا و جەهانی و دەسکەفتەیل  و گوًْەریانەیلێگ کە لە شوونێان جوور شەڕ سەرد تا وەیەک پاشین یەکێەتی سوڤیەت،سەدەی مەرز و سنوورەیل نوو،ڕمیان ئمپاتوورێگ جوور عوسمانی ،و دەوڵەت نەتەوەیل تازە،دامەرزیان ڕێکخراو نەتەوە یەکگرتێەگان، بەرز بوًْن پلەی ماف مرووڤ و ڕاگەیاندن جارنامەی جەهانی ئەو مافە و فرە چشتەیل ترەک کە شایەد بەرابەری بکەی وە گەرد گشت ڕووداوەیل  سەدەیل پیشتر.کاریگەری فرەی لە ئێ ڕووداوەیلە تا ئێرنگەیش لە سەر کوومەڵگا دیاریە.


لەی سەدە کوردستان، وڵاتێگە خاون جوغرافیای یەکپارچە وەڵام یەکنەگرتێ لە ڕوًْ سیاسی و رێک نەکەفتێ لە وەڕایوەر ڕووداەیلییگ ک درن ڕوو دەن کارییە لە سەرێ. باشوور باکوور و ڕۆژئاوای ئێ وڵاتە لە بەشێ سەرزەمینی ئمپراتووری عوسمانی بێ وەڵام وە ‌گەرد هەڵوەشیان میراتدار خلافەت ئسلامی و بەرزی و نزمی و ڕووداوەگان  دەرفەتەیڵێک ئەڕاێ شکل گردن و پێک هات دەوڵەت ملەت کوردی وە دەس هات ک  لە ئاکامەو  تووش لەیەکترازیان فەرمی بی. ئی دابەش بینە لە سەردەمێگە کە هاوچەرخە وە گەرد مودرنیسم کە لە ڕێ دەولەت نەتەوەگان زاڵ وە سەر هەر پارچەی کوردستان کە داب و نەریت و فەرهەنگ و زوان خوەی لە سەرێ زاڵ کەی و درێد هێمای کوردستان جوور گیاندارێگ ئازاد لە سروشت وەحشی ، بەردە و ڕام خوەی بکەد . ئێ هەوڵ و تەقەڵا هێمانیش بەردەوامە و هەڵویست کوردستان هەر تەقەلا و تەسلیم نەوینە.وە هەر شێوە ئەو دەرفەتەیلە وە شکل گیری غست پروسەی  دەوڵەت نەتەوە ئەڕاێ کوردستان نەرەسی  و ئەو هاز و توانا وە جێ وە کارگیرێیان لەو بەشە لە دەسەڵات دامەرزیای کوردی لە چووراچووی پاوەگەزدان و شووڕش تەرخان کریا.


هاووڵاتی نیشتمان کوردستان وەختییگ لەی سەدە چەوی وەێ دنیا وازەو بوود تەبەعەی سوریە ،عراق ،تورکیە و یا ئێرانە و ئی وڵاتەیلە بەشێگ لە ساختار ژیان خوەی زانێ و دیارە فرە ئاسائیش دوًْنێدەێان مەگەر پرسیار ئەڕاێ پیش باید یا وە گەردێ ڕوًْوەروًْ بوود و پێداچوون و لیکدانێگ لە سەرێ بکەد.


لە سەردەم چاڵاک بین و جم و جووڵ جدی پرووژەی دەوڵەت ملەت ئێرانی ڕووژهەڵات کوردستانیش وە گەرد ئێ بابەتە ڕوًْەڕوًْ بوود. پرۆژەی نەتەوەسازی لە ناو گەلان ئێران وە پێ زوان فەڕمی و مێژووی دیاری کریا ئامرازێگە دەسکرد  دەسەڵات پاڵەوی کە لە سەدی بیسم مەیداندار سەرەکی ڕووداوەگانە.


کەسرەوی یەکێک لە کەسایەتیەیلێگە کە هەرچەند خوەی تورک ئازەربایجانە وە توندی لایەنگر شکل گردن هویەت ئێرانی و جێگیر بوًْن زوان فارسی و سڕینێ فەرهەنگ و زوانەگان ترەکە لە گشت ئێ جوغرافیا . کەسرەوی خوەی ئاماژە کەی ک کاتی ک سەردانە فرە لە ناوچەیل کردمە دیمە ک نە چشتێگ وە ناو ئێران هەس و نە هویەت ملی یا نەتەوەی یەی دەس .وڵات ئەڕاێ مەردم ئەو ناوچەیلە تەنیا ئەو جێەسە ک لە تێ ژیەن.(حەمیدی۲۰۲۱)


مەناف زادە لێکولینەر دیروک ئێران کە فرەتر بەرهەمەگانی وە زوان  فەرانسە نوًْساس لە وبینارێک ک لە تووڕە کۆمەڵایەتیەگان ڕێکخراو و زانکوی ئێران ئاکادمیا بڵاو بیە لەبارەی هەست نەتەوەیی لە ئێران ئیجوورە باس کەی:


«ئەوەی کە ئێمە دوًْیای دو سێ نەسل لە شوون پاڵەوی تا ئێمروو، ئێرەنگە دوێنیمن کە هەستمان لە وەرایوەر ئێران لە بن و بنەچەک دیروک تیەد و بەرهەم دەروونی بین ئێ هەست نەتەوەیییە لە سەردەم پاڵەویە .»(حەمیدی۲۰۲۱)


ئابراهامیان ئوًْشێ کە کونت دوبینو کە نزیکەی سێ ساڵ نوێنەر فەرانسە لە تێران بی لە کتاو وەناوباگ خوەی «نابەرابەری ڕەگەزەیل بەشەری» نوًْسێ کە ئێران وە شەش دەسەی نەتەوەیی دابەش بوود کە ئێرانی،تورک،کورد،عەرەو،یەهودی و زەرتەشتی لە جوەی گرێد(ئابراهامیان۱۳۷۷)

وەرچەوە کە نوێنەر فەرانسە لە بەلووچ ناو نەوردیە و هاوکات ئێرانیش وە واتای فارس بردیەسە کار.


ڕووژهەڵات کوردستان هەرچەند بەشێگ لە سەرزەمین یەکپارچەی جوغرافیایی کوردستان وە سەرهاتێ لە ژیر کاریگەرێ دەسەڵات دەوڵەت ملەت ئێرانی لە سەدەی لەیەوەری بیە و لەی ڕووداوەیلە بی بەش نەیوە .لە هەریمێگ کە دەوڵەت ملەت پاڵەوی سەرهەڵدەید هاوکات وە گەرد ڕوداوەیل سەدەی بیسم ،ڕووژهەڵات کوردستانیش کەفێدە ژیر کاریگەری هویەت و فەرهەنگ باڵادەس کە فرەتر لە بەشەیل باشووریی هەڵامت کەیدە سەرێ.


لە ناوچەیل باکووریتر هاوکات دەرفەتیلێگ ئەڕاێ ڕێکخستن و ئامادە کاری ئەڕاێ سەرهەڵدان بیر و باوەر نەتەوەیی وە دەس تێ کە کۆمار کوردستان لە مەهاباد سەرهەڵدەی و پایەی حزب و جمشت حزبی و ڕێکخستن لەی وڵاتە داچقنێ و لە شووڕش گەلان ئێران لە ۵۷ ڕەوڵ سەرەکی خوەی گرێ.


زوورە حەرکەتەیل خوازیار ماف نەتەویی لە ناو کوردستان سەرەتا لە لایەن سەرووک عەشیرەتەیل  دەس وە پێ کریاس.لە شەیخ سەعید پیران تا قازی موحەمەد گشتیان یا گەوەرەی هووز و عەشرەت بینە و یا مەلای ئائینی و گاجاریش  هەردگێیان

مارتین وان بروینسن کە لێکوولینەوەێک لە سەر کۆمەڵگای کوردستان داشتیە وە نەقش و ساختار عەشیرەیی کوردستان لە ناو بزووتنەوەیل کوردی ئاماژە کردێە.


هیچ دوور نیە وەختییگ سەرچاوەی جمشتەگان هەر کام لە ناوچەیگ بوود و  یا لەناو هووز و عەشرەتێگ سەرهەڵبیاد ڕەنگ و بووی ئەو حەرکەتیشە فرەتر نیشان تایوەتی لەورە بیاشتوود و کاتێک وەروڵاو بوود داب و نەریت و تایوەتمەندیەیل ئەورە نەقش ناوەندی لە ناوێ بیاشتوود. وەڵام قسە لە سەر دونیای مودرن و دویای ئێ سەرهەڵدانەیلەسە و نیازەیل جمشت نەتەویی لە سەردەم نوو.دیارە لەی سەردەمە بزووتنەوەی نەتەوەیی پێویستە لە ناوڕاس خوەی دەرباز بوود و خوەی جووری تر بناسێنێ. لازمە نەتەوە و جوغرافیای خوەی وە تەواوی بناسێ و دیاری بکەی و ئێ کەش لە ڕووی فەرهەنگی و سیاسی گشتگیر بوود. بایس ئاگاداری هۆویەتی لە ناو گشت ئەو ملەتە سەقامگیر بوود .


بزوتنەوەی ماف‌خوازی نەتەوەیی لە ڕووژهەڵات کوردستان لە سەردەم هاوچەرخ وە گەرد مودرنیسم فرەتر وە گەرد جەریانێگ شکل گرت کە وە ڕێکخستن حزب دموکرات و لە شوونێ دامەزریان کۆمار کوردستان و ناوەند مەهاباد  ناسریەی.

وەرجە ئێ حەرکەتە ناوچەگان باشوور  ڕۆژهەڵات ڕەوڵ مێژوویی لە پاراستن هۆویەت کوردی چ لە بواڕ ئایینی و چ لە بوار فەرهەنگی و تەنانەت سیاسیش داشتنە ک کەمتر  دەرفەت ئەڕاێ ناسین و خوەنینیان وە شیوەی گشتی و بوەروڵاو ئەڕاێ ملەت کورد و تەنانەت چاڵاکان سیاسیش بیە.

ئایین یارسان ک ئایینی کوردیە نمەرکەزی بەش باشوور ڕووژهەڵاتە.زوان ،ئەدەب و فەرهەنگ کوردیش کە وە گوورانی ناسیمنەی لەێرە ڕەواج و ڕەونەق داشتیە.


لە سەردەم دوڵەت ـ ملەت لە سەدەی لەیەوەری زەخت و فشار سڕین هۆویەت و شوناسیش فرەتر لە ناوەندەیلێگ بی ک گۆەڕیان ئەو ناوچەیلە وە مانای سەرکەفتن گوفتمان دەوڵەت ملەت لە جوغرافیای سیاسی ئێران بی. هاوکات وە گەرد ئی سەردەمە ناوچەیلێگ ک دوًْرتر لە ناوەند و پرۆژە و زەخت و فشار دەوڵەت ملەت ئێرانی بین  دەرفەت خاسترێگ ئەڕایان بی تا بتوًْەنن بەیداخ مافخوازی و جمشت شووناس خوازی وە دەس بگرن.


جمشت شووناس و ماف خوازی کورد لەی سەردەمە کە ئاماژە وە پێ کریا هەرچەند توًْەنستیە بەردەوام بمێنێ وەڵام تووش کەم و کوریەیلێگ ئەساسیە و نەتوًْەنستیە گوفتمانێگ گشت لایەنە و نەتەوەیی  بارێدنە ئارا ک نەتەوەی کورد وە گشتی خوەی لە ناوێ بوًْنێدەو و هەست لە هاوبەشی لە ناوێ بکەی. ئەگەر بوًْشیم ئێ گفتمانە لە بەش مووکریان تەرکیز کریاس و ئەوجوورەی ک لازمە خوەی دەرنەخستیە تا گشت گیر بوود .دوًْر لە ئنساف نیە.


جوغرافیای ڕووژهەڵات کوردستان لە بان تا خوار لە کرمانج تا ئاخر بەختیاری گرێدە خوەی کە تا کەنداویش چوود. وە پێ بەڵگە و سەنەدە مێژوییەگان جووراجوور بەختیاری کوردە، لوڕ کوردە، لەک عەشرەتێگە کوردتر وە گشت. لە ناو لوڕ و بەختیاری ئاگایی هۆویەتی پەرە نەسەنیە وەو خاترە خەڵک وە گشتێ وە گەرد ئێ بابەتە ئاشنایی نەیرن. وەختییگ کەسایەتی ناسیاێگ جوور سەردار ئەسعەد بەختیاری ڕاشکاوانە لە ناو کتاوێگ ک خوەی نوًْساس ئاماژە وە کورد بوون بەختیاری کەی و دەها بەڵگەی تریش هەن، باس کردن یانە سەرچاوەی لە حەقیقەت ها گەردێ ک پێویستە ئەو مەردمە بزانن چوون لایەنەکەم حەقیانە و یە حەقیقەتە نە ئدعای پووچ و بێ هەوەجە. لە دویای زانستن  حەقیقەتەگان هەر کەس لە پیناسە کردن خوەی ئازادە. گوفتمانەیل ناوەندگەرای ئێرانی لە دەورەی پەهڵەوی تا ئیسە بەردەوام زەین خەڵق ناسە ژیر کارێگەری خوەی گردیە و دەرفەتێگ ئەڕاێ ئێ بەشەیلە نەرەخسیاس کە ڕاسییەگان بزانن.لە ناو نوخبەگانیش بڕێگ ڕاسییەگان زانن .بڕێگیش لە خزمەت گوفتمان ناوەندگەرا پەروەردە بینە و سەمپات ئەوەن .ئمجا پرسیار ئەوەس کی بایەد ئی دەرفەتە ئەڕای ئاگاداری ئی مەردمە بارێدە دی؟


ئایا لایق‌تر  لە کورد کەسێگ تر هەس؟ لەێرە ئایا ئەو کوردە بێجگە لە ئەو کوردەسە ک درێد خەبات رزگاری نەتەوەییە کەی و خوەی ئاڵا هەڵگر ئەو ڕێە زانێ؟


 لە سەردەمان شووڕش ساڵ ۵۷ جمشت  کوردی وە ڕێبەری دو حزب دمکرات و کۆمەڵە توًْەنست فرەتر لە دو ناوچەی موکریان و ئەڕدەڵان کاریگەر بوود. حزب دموکرات جوورێ نوێنەر حەرکەت ناسیونالیستی کوردی  ناوندێ لە مووکریان بی.


کوومەڵەیش کە هەرچەند کەسایەتێەێل ناوبانگێگ لە ناوچەی موکریان داشتێە ناوەندی فرەتر ناوچەی ئەڕدەڵان بییە و لەو سەردەمە فرەتر نۆینەرایتی جەریان چەپ سوسیالیستی کومونیستی کردیا ک ڕەنگە مەسەلەی نەتەوەیی لە ناوی کەمتەر دیار بوود. وەلی وە گشتی جمشت کوردی توًْەنست ئێ بازنە بگریدە وەر.


له هەڵامات کۆمار ئسڵامی وە سەر کوردستان لە سال ۵٨ ئەگەر ڕەوڵ ناوچەی کرماشان وئیلام تا حەد فرتیگ خونسا یان کەم‌ڕەنگ لە وەر چەو بگریم (هەرچەند ئی ناوچەیلە خوەیان تا ڕادەێگ بەشدار لە جمشت کوردیش بێن وە تایوەت کۆمەلە لە  کرماشان و وە گشتێ جەریان چەپ پرهاز بی و تەنانەت پاوە  یەکی لە ناوەندەیل جمشت دموکرات بی)خاڵ گرێنگ لە ڕوًْەروًْ بین جەریان ناوەندگەرای ئێرانی کۆمار ئسلامی لە وەرایوەرێ   جمشت کوردی و لەشکەر کەشی وە کوردستان  کەڵک وەرگرتن لە بەش لوڕ و بەختیاری و تەنانەت لەک بی کە لە ژێر کارێگەری  جمشت کوردی قەرار نەگردوًْین .لە ڕاسی کۆمار ئسڵامی داشت جمشت کورد فرەتر وە کورد بشکنێ. یانە لە ناو مێژووی کورد وە پەی  کەمتەرخەمی توًْەنێد دووبارە و دووبارە بوود و تەنیا بابەتەیل میژوویی نین کە لە ناو کتاوەیل بوخوەنیمنەی.


هەر ئەو جوورە کە زانیمن دوًْیای جێگیر بین دەسەڵات کۆمار ئسلامی ئەحزاب کوردیش کەم‌کەم لە دەرەوەی ڕووژهەڵات کوردستاندامەرزیان و دویای ئازاد بین باشوور کوردستان مەجبوور بین ئەڕاێ پاراستن هەریم و دەسکەفت باشوور خەبات کوردی فرەتر لە چواچووی سیاسی مەحدوود بکەن و لە چەن قەڵا و کەمپ موستەقەر بوون و شێوەێ تر هەڵوەژنن کە وە قوناغ خەبات سیاسی میدیایی توًْەنیم پیناسەی بکەیم. ئەحزاب کوردستانی وە پەی پیشکەفتن تکنولوژی لە دنیا خاوەن تلیزوونەیل ماهوارەیی بوون کە ڕەوڵ تایوەتێگ وە خەبات نەتەویی بەخشی و لە ساڵان دوًْیایش سوشیال مدیا ئێ کارێگەریە فرەترەو کەی.


کاتێک ک جمشتییگ تیەیدە قوناغ نووییگ نیازە وە خاسترین شیوە لە لێ کەڵک بگرێد و ئەو کەم وکاستییەیلە کە لە خەبات چەکداری ئمکان ئەنجامی نەیو لەیرە جوبران کرد.

یەکێک لەو کەم و کاستییەیلەهەر ئەو جوورە ک ئاماژە کردم پەرە نەسەندن جمشت نەتەوەخوازی لە ناو  بەشەیلێگ جوور لەک و لوڕ و بەختیاری  بی کە وە تەکید کوردن .


لە سەردەم میدیا و تلیزوونە ماهوارییەگان و لە شوونێ هاتن سووشیال میدیا ئەحزاب کوردی وە ئاسانی توًْەنستن وە پەی میدیا کەم کەم بچنە ناو ماڵەیل گشت نەتەوەی کورد لە ڕووژهەڵات و نەرەی نەتەویی کورد پێک باوردیان و هۆویەت کوردی گشتگیرانە شکل بیاتان .مەرج سەرگردن ئێ مەسەلە ڕەسین وە دەرک دوروس لە ملەت و نەتەوە ئەوەیش  لە ناو ملەتێگ جوور کوردە وە گەرد تایبەتمەندیەلێگە ک دەرفەت دەولەت نەتەوە   تێپەر نەکردێە و وەی بوونە نە تەنیا یەکانگیر نەوینە لە سەر کاریگەری فەرهەنگ و دەسەڵات باڵادەس و داگیرکەر لە یەک دوًْریش کەفتنە تا جیێگ ئێمە نە چشتێگ وە ناو زوان فەرمی لە ناومان شکل گردیە ک خاسیەت سەردەم دەوڵەت نەتەوەگانە و نە ئێمرووژ سەردەم ئەوەسە ک باس لە لێ کرد ئەوەیش لە نەوًْن دەسەڵات و دەوڵەت.


ئێمەی کورد لە سەردەم دەوڵەت نەتەوەگان نەتوًْەنستیمن دەوڵەت و دەسەڵات کوردی پێک باریم ک زاراوەی لە زاراوەگان کوردی وە پەی دەسەڵات فێرکاری وئامووزشی فەرمی گشتگیرەو بیاد. هەر ئەو جوورە ک لە دەولەت نەتەوەگان  ترەک دەور و وەر ڕووژهەڵات ناوڕاس ئی قوناغە تێپەڕ کردن. لەیرە کورد چارەێگ نەێرێ مەگەر یەک ئەڕاێ پەرە دان و خەبات نەتەوەیی لە چەن زاراوەی سەڕەکی لە میدیا کەڵک بگرێ.هەم ئەڕاێ ڕەسانن پەیام خوەی و تێگەیشتن و فام لە لایەن وەردەنگەیل کوردیگ ک وە پەی جوغرافیای وەروڵاو لە یەک دوًْر کەفتنە و هیچەڵ لە یەک فامین دێرن و هەمیش ڕێز گرتن لە ملەت و زوان کوردی وە گشتی وە تایوەت لە ناوچەگانێگ کە لە یەک دوًْرترن و خوڵقاندن ئی هەستە ک بەشدارن لەی فەزا و نادیدەیان نەگردنە.ئی ڕەوتە یەی دەسکەفتێ فرە گرێنگی یەسە ک کەم کەم بایس ئاشنایی ملەت کورد وە گەرد زاراوەگان یەکتری بوود و خود یە بایس نزیکی  هاوبەشی زاراوە کوردیەگان و هاوپووشانی یەکتر وە جێ زوانەیل داگیرکەر و لە ئاکامیش  پێک هاتن بەستەرێگ  ئەڕاێ پرووسەی خوڵقیان زوان یەکگرتووی کوردی هاوبەش وپرهاز لە دڵ زاراوە  کوردیەگانە.


پرسیار فرە گرێنگ یەسە ملەتێگ ک وە گەرد ئێ وەسەرهاتە کاتێگ ک هەم کیشەی لە یەک ڕەسین و فام لە یەک  دێرن و هەم
کیشەی ئاسمیلە بین و دوًْر کەفتن لە هویەتڕاسکانی خوەیان مەگەر بوود  بێجگە لە کەڵک گردن لە زاراوەی خوەیان گەردیان پەیوەندی بگرێد و بەشداریان بکەی.لە گشتی  گرینگتر یەسە ئاخەر مەگەر بوود نادیدەیان بگری.ئایا ئەوە جەفا نیە؟ کامە ملەت لە دونیا بەشێگ لە وجوود خوەی نادیدە گرێ و نەیدە وەر تاڵان کە تازە ڕووژیگیش لە ڕووژان لە وەرایوەرێ ئەڕاێ شەڕ کردن و شکاننێ وە کارێ بوون.کاتێک وڵاتەیل دەور و بەر وە بوونەی وجوود کوومەڵەی فرە بوًْچگێک لە مەردومان نزیک وە زوان و فەرهەنگیان لە دەرەوەی وڵات خوەیان ئدعای ئەو خاک و ناوچەیلە کەن کورد چوًْ لە هەست و بوون خوەی خاونداریەتی نیەکەی و تا ئێ ئاستە کەمتەر خەمە؟


لەیرە لازم بێ لە سێ دەهەی لەیوەری وە خەبات سیاسی فکری کورد وە پەی بەشدار کردن تەمام زاراوە سەرەکیەگان لە ناو میدیای  کوردی تا ڕادەی فرەێگ فکر و باوەر نەتەوەیی سەقامگیر بکردیاد.


وە پوی تەجروبەی مەیدانی چاڵاکان کورد لە بەشەیل باشوور ڕووژهەڵات وەختییگ لە ناو تلیزوونەگان مەردمێگ کە حەتا چەندان لە مەسەلەی نەتەوەیی نەرەسینە   بەرنامەیلێگ وە زاراوەیل خوەیان دوًْنن سەرەنجیان وەرەو ئەو باسەیلە کیشریەی .یەکم ئەوەێ ک ئەومەردمە گەرد میدیاییگ ڕوًْوەڕوًْ بوون ک وە زوان و زاراوەێگ ک ئەوان وە پێ ڕەسن قسە کەێد و دوو یەک باس و تەوەرەگانێ وە پێیان  نێشان دەی ک ئێوەیش  لە ئێمەین.گیچەڵمان هاوبەشە وە لەیرە باس تونیش هەس. تون تاک کە کوردی و دەنگ و ڕەنگد ،باس فەرهەنگ و مێژوو و ژیاند،گیچەڵ و گیر و گرفتت  هاوبەشە گەرد نەتەوەد وە لەێرە باس بوود.ئێرە ماڵ تونە ماڵ کوردە و تو کوردی و ئێمە یەکیگیمن. لەێرە مەبەست فرەتر بەشدار کردن زاڕاوەگانن لە بەرنامەیلێگ لە بەش  فەرهەنگ و کۆمەڵایەتیە.


ئومێد قادرزادە و عەباس شەفیع نیا لە لێکولینەوەیگ وە ناو  زەمینە و جووڕاوجووڕیەل ناسیونالیسم قەومی لە ئێران کە خوەندنێگ تایوەتی لە ناوچە کوردیەگان نیشان دەن کە وە ئە میزانە کە ڕەوڵ میدیای قەومی (نەتەوەیی) لە وەرایوەر میدیاگانێ مەرکەز پرڕەنگترەو وە لە جێەیلێگ کە مەردم فرەتر لەی میدیایەلە کەڵک گرن  هەست نەتەویی فرەترە (قادرزادە-شەفیعی نیا.۱۳۹۵).


کاستلز سەرەرای دابەش کردن هۆویەت‌خوازی لە ژیر هۆویەت پاوەگەزدان باوەر دێرێ کە جەهانی بین  و کۆمەڵگای تووڕی (شەبەکەیی) لە دو لاین دەوڵەت و هۆویەت نەتەوەیی(دەوڵەت ملەت دەسکردەگان  ) کە لە پەیوەند وەگەردیانە کەم هازەو کەی . هەرچەن  دەوڵەت سولتەو و هژمونی  تایوەتێ خوەی تا حەدێگ پاریزێ. لە لاییگ وە گەرد جەهانی بێین ئابووری و سەرمایە دەوڵەت کونترول خوەی لە سەر ئقتساد نەتەویی تا حەد فرەییگ لە دەس دەی و وەگەرد وڵاو بین و پەرەسەنین مدیای جەماوەری و پەیوەندی،فەرهەنگ لە بەش کاری و کاریگەری دەوڵەت تیەیدە دەیشت. وە گەرد وە وجوود هاتن ڕێکخراوەیل جەهانی و یەکێتیەیل ناوچەیی زوورم بەشەیل سەربەخۆ دەوڵەت لە زەمینەی سیاسەت ناوخۆیی و دەرەوەیی لە بەین چوود .لە لاییگیش وە گەرد زەخت بێین شووناس و هۆویەتەیل تایوەتی لە ناو وڵاتەیل، (دەوڵەت ملەتەیلێگ جوور ئێران)  جوور هۆویەتەیل قەومی و ئاێینی، هژمونی(ڕپڵگەی)دەوڵەت وڕەروڵی لە تەعریف و ناساندن هۆویەت و شووناس نەتەوەیی تووش  ئاستەنگی (چالش)بوود(قادرزادە،شەفیعی نیا ۱۳۹۵)

ئێ بابەتە وە باوەر من بابەت گرێنگ و سەرەنج ڕاکێشێگە


نوًْسەرەیل لەیرە یەکی لە فاکتورەیل خاون ئێ گۆڕانکاریە میدیا، پەیوەندی و تکنولوژی و زانیاری زانن و لە ئاکام بابەتەگە وە یە ئاماژە کەن کە مەسلەی ناسیونالیسم و شووناس قەومی لە ناوچە کوردییەگان ئێران چ لە بابەت خودموختاری ک ئەوان تەجزیە خوازی (سەربەخوئیخوازی) ناوێ نەن .خەریک پەرە سەندنە و پلەی ناسیونالیسم قەومی(نەتەویی کوردی)  لە پاریزگای ئازەربایجان غەربی(ورمێ) بانترین و ئێ کەش  پاریزگای کرماشان و لە شوونێ پاریزگای سنە و ئیلامە (قادرزادە-شەفیعی نیا.۱۳۹۵)


لەیرە لە هەر پاریزگا چەن شار بەررەسی کریاس و وەی خاترە پلەی پاریزگا گەرد شار فەرق دێرێ و پاریزگای کرماشان لە پلەی دوومە وەڵام خود شار کرماشان کەفیدە دویایمین شار. هە ئەوجوورە کە ئاماژە کردم لە هەر پاریزگا تەنیا سێ شار جوور نمونە هەڵوەژاننە.


وە داخەوە ئەحزاب کوردی دوًْیای چەن دەهە خەبات سیاسی میدیایی وە چەن تلیزوونەو هێمان نەتوًْەنستنە نزیکەی بیس کەس پیشکەشکار وبێژەر زانا و کارناس ژن و پیا لە بەش لوڕ و بەختیاری و لەک پەروەردە بکەن ک ئەگەر ئێ کارە بکردێان  لەی چەن ساڵ لەیەوەرییە توًْەنستیان تەسیر فرە خاسێگ لەی ناوچەیلە بنێان. للانیکەم هەڕەشەییگ  ک لە بانان لەو بەشەیل تووش کورد بوود ئەگەر وە فورسەت تەبدیل نەوًْیاد خونسا بیاد ک دڵنیام تەوان تەبدیل کردنێ وە دەرفەتیش فرە بێ کاتێگ جمشت شووناس خوازی پەرە بسەنیاد.


لەیرە ئەو و کەم وکاستییەیلە کە کورد و ئەحزابی نەکردیەسەی توًْەنێ چەن هەوەجە داشتوود.

یەکی ئەوەی ک ئەحزاب کوردی و وەڕێەوبەران یانە نەزانستنە ک ئەگەر وا بوود داخ فرە گەوریگە  ئەڕامان.

دو ئەوەی ک نەتوًْەستنە ک ئەگەر ئێجووریش بوود هەم داخ گەوراێگە.ک ئێمە ئەو ئەندازە تەوان نیاشتێمنە.

سێ ئەوەی ک نەتوانستنە ک ئەوەیش لە ئەو دو مەوردە مەترسیدارترە و تووش داخ گەوڕاترێگمان کەی.

وەردەنگ ئێ باسە  فرەتر حزب دموکرات توًْەنێ بوود ک پێشەنگ باس نەتەوایەتێ بیە. هەرچەن ئێ ڕخنەیلە کۆمەڵەیش وە تایوەت لەی چەن ساڵ لەیەوەرییە لە خوەی گرێد.


دەرس گردن لە مێژوو ،دووارە نەکردن هەڵەگان،لە دەس نەیان دەرفەتەگان،کەمتر خەمی نیشان نەیان و بی خەیاڵ نەوًْین،وە دەس نەیان خاک و ملەت و قەدر زانستن سەروەت و سامان و خاونداریەتی کردن لە هەر چشتێگ ک دێریمن وە ڕاسی ژیری،وشیاری،دەرک دوروس لە نەتەوە  لە جێ ناوچە و هەڵویست نەتەوییە.

لەی ڕووژگارە ک دووخ ناوخۆیی لە ئێران تووش قەیران جدی بیە دیار نیە فورسەتێگ ئەڕاێ جوبران هەڵە و کەمترخەمیەگان مەنوًْد وەڵام لە هەر جێیگ نوای خەسار بگریمن هەم نەفعە و بە بەرژەوەندیە.


لە ئاکامەو من پیشنیار کەم کە تلیزوونە کوردیەگان تەرکیزیان لە سەر ئێ مەسەلە بوود و من جوور تاک کوردێگ هەرچەن چەندان ئومێدێگ نەێرم کەسێگ گووش وە قسەم بتەکنێ وەڵام ئەڕک سەر شان خوەم زانستم کە ئەڕاێ ئەوەی کە لە مێژوو بمێنێ لانیکەم ڕخنەگانێگ ک لەلایەن فرەێگ لە  چاڵاکان مەیدانی هاووڵاتی کورد باس کریەی پیشکەش وەڕدەنگەیل و کاروەدەسەیل بەرێز بکەم .

هیوای سەربەرزی ئەڕاێ کورد و کوردستان.


سەرچاوەگان

سەرچاوەگان وە فارسیە و وەڕگیران هەر بەش  وە کوردی ئەڕاێ کەڵک گردن لەیرە لە لایەن نووسەرە.

آبراهمیان،یرآوند.ایران بین دو انقلاب.درآمدی بر جامعە شناسی سیاسی ایران،ترجمە: احمد گل محمدی و ابراهیم فتاحی.نشرنی،تهران۱۳۷۷

حمیدی ،آلان،حقوق فرهنگی و زبانی در پیوند با دموکراسی در ایران.۲۰۲۱.انتشارات ارزان.سوئد استکهلم.

شفیعی نیا،عباس -قادرزادە،امید.زمینە‌ها و گوناگونی ناسیونالیسم  قومیدر ایران،مطالعه موردی مناط کوردنشین.۱۳۹۵.پرتال جامع علوم انسانی

داگرتنی بابەت

ڕۆژهەڵات کوردستان و سەرەنجێگ لە ئاست بزووتنەوەی نەتەویی کورد

بەشکردن لەگەڵ هاوڕێیان