جەستە وەک دۆخی ڕیزپەڕ

جەستەی ژینا و جەستەی نەتەوە

نووسەر: شەهلا دەباغی

پێشەکی

لە ئۆستوورەیەکی فارسەکاندا، “آرش کمانگیر” وەک هێمای پاکی و ئیڕادە و لەخۆبوردوویی لە پێناو “ئامانجێکی گشتی”دا ناسراوە و ڕەنگە شێعری “آرش کمانگیر” لە نووسینی شاعیری فارس‌زمان “سیاوش کسرایی” بۆ خوێنەر لە هەموویان ناسراوتر بێ.

کاتێک شەڕی پارس و تورانییەکان کۆتایی دێ و دەبێ سنووری نێوان دوو وڵات دیاری بکەن، “منوچهر پیشدادی” شای پارسەکان کە لەلایەن “افرسیاب” لە “طبرستان” گەمارۆ دەدرێ، پێشنیاردەکا کە خاکێک بارستای مەودای ڕۆیشتنی تیرێک بدەنەوە بەو. فریشتەی “اسپندارمذ” دەستوردەدا تا تیروکەمانێکی تایبەت لە دار و ئاسن و پەڕی هەڵۆ دروست بکەن و بیدەنە دەست “آرش” کە کارامەترین تیرهاوێژ بووە. “آرش” خۆی ڕووت دەکاتەوە و دەڵێ چاو لە گیانم بکەن هیچ نونی تێدا نییە، بەڵام بە هاویشتنی ئەم تیرە من دەمرم. بەیانی کە هەتاو هەڵدێ بەسەر کێوی “دماوند”دا سەردەکەوێ و تیرەکە داوێژێ و خۆی دەمرێ. تیرەکە دەڕوا و دەڕوا تا لە دوور دوورەکانی “خراسان” دەکەوێ و ئەوێ دەبێتە سنووری نێوان پارس و توران.

“سیاوش کسرایی” لە  بەشێک لە شێعری “آرش کمانگیر”دا دوای شەرحێکی زۆر و باسی دۆخێکی نالەبار ئاوا دەڵێ:

خلق چون بحری بر آشفته

 به جوش آمد

 خروشان شد

 به موج افتاد

برش بگرفت و مردی چون صدف

 از سينه بيرون داد

 منم آرش

چنين آغاز كرد آن مرد با دشمن

منم آرش سپاهی مردی آزاده

به تنها تير تركش آزمون تلختان را

اينك آماده

 دلم را در ميان دست مي گيرم

 و می افشارمش در چنگ

 دل اين جام پر از كين پر از خون را

 دل اين بی تاب خشم آهنگ

كه تا نوشم به نام فتحتان در بزم

 كه تا بكوبم به جام قلبتان در رزم

 كه جام كينه از سنگ است

 به بزم ما و رزم ما سبو و سنگ را جنگ است

 در اين پيكار

 در اين كار

 دل خلقی است در مشتم

اميد مردمی خاموش هم پشتم

 مرا نير است آتش پر

 مرا باد است فرمانبر

 و ليكن چاره را امروز زور و پهلوانی نيست

 رهايی با تن پولاد و نيروی جوانی نيست

 در اين ميدان

بر اين پيكان هستی سوز سامان ساز

پری از جان ببايد تا فرو ننشيند از پرواز

 پس آنگه سر به سوی آٍسمان بر كرد

 به آهنگی دگر گفتار ديگر كرد

درود ای واپسين صبح ای سحر بدرود

كه با آرش ترا اين آخرين ديدار خواهد بود

به صبح راستين سوگند

دلم از مرگ بيزار است

 كه مرگ اهرمن خو آدمی خوار است

ولی آن دم كه ز اندوهان روان زندگی تار است

 ولی آن دم كه نيكی و بدی را گاه پيكاراست

فرو رفتن به كام مرگ شيرين است

 همان بايسته آزادگی اين است

 هزاران چشم گويا و لب خاموش

 مرا پيك اميد خويش می داند

 هزاران دست لرزان و دل پر جوش

گهی می گيردم گه پيش می راند

 پيش می آيم

هزاران نيزه زرين به چشم آسمان پاشيد

 نظر افكند آرش سوی شهر آرام

كودكان بر بام

دختران بنشسته بر روزن

مادران غمگين كنار در

مردها در راه

 سرود بی كلامی با غمی جانكاه

ز چشمان برهمی شد با نسيم صبحدم همراه

 آرش اما همچنان خاموش

 از شكاف دامن البرز بالا رفت

 وز پی او

 پرده های اشك پي در پي فرود آمد

شامگاهان

 راه جويانی كه می جستند آرش را به روی قله ها پیگير

 باز گرديدند

 بی نشان از پيكر آرش

با كمان و تركشی بی تير

 آری آری جان خود در تير كرد آرش

 كار صد ها صد هزاران تيغه شمشير كرد آرش

 تير آرش را سوارانی كه می راندند بر جيحون

به ديگر نيمروزی از پي آن روز

 نشسته بر تناور ساق گردويی فرو ديدند

 و آنجا را از آن پس

مرز ايرانشهر و توران باز ناميدند

سالها بگذشت

 سالها و باز

در تمام پهنه البرز

 وين سراسر قله مغموم و خاموشی كه می بينيد

وندرون دره های برف آلودی كه می دانيد

 رهگذرهايی كه شب در راه می مانند

 نام آرش را پياپی در دل كهسار می خوانند

 و نياز خويش می خواهند

 با دهان سنگهای كوه آرش می دهد پاسخ

 می كندشان از فراز و از نشيب جادهها آگاه

می دهد اميد

 می نمايد راه

وتەکانی کاک وەفا عائیلی

ڕۆژی شەمبە 16ی سێپامبری 2023 کاک وەفا عائیلی لە فینلاند لە ساڵوەگەڕی شەهیدبوونی ژینا بۆ بەشدارانی خۆپێشاندانەکە قسەی کرد. لە بەشێک لە وتەکانیدا کاک وەفا فەرمووی:

ئەو ڕۆژەی کە ژینا دوای چەند ڕۆژ لە تاران ئێمە هێنامانەوە بۆ تەبرێز و هێنامانەوە بۆ سەقز، بە نیابەتی هەمووی ئێوە من و باوکی ژینا نەمانهێشت کە هێزەکانی ئەمنییەتی ئێران ئەو جۆرەی خۆیان پێیانخۆشە ژینا گوموگۆڕ بکەن وەکو دیگەران.  [….] بە ڕووحی شەهیدەکان سوێندتان بۆ ئەخۆم، وەکوو کەسێک کە مەسئولییەتی هێنانەوەی ژینای لە تارانەوە بۆ ئێرە بۆ سپاردنی بە دەستی ئێوە بوو، بە ڕووحی هەموو پیاوە گەورەکان و ژنە گەورەکانی کوردستان و وڵاتەکانیتر سوێند ئەخۆم کە بە تەواوی غیرەت و شەهامەت و بوێری ئێوەوە ڕووحی تەک تەکی ئێوەم لەنێو کالبوودی خۆما حیس کرد و لەجیاتی ئێوە سەرم بۆ هیچ قودرەتێک دانەنەواند تا تەرمی ژینا بێنمەو و تەحویلی ساحێبەکانی خۆی بدەم کە ئێوەن. ئەلان کە لێرەم زبانی من زۆرتر لە هەمیشە قاسرە بۆ باسکردنی هەر شتێک لەو مەوردەوە. دیارە گەورەپیاوان و گەورەژنانی کورد و فارس و هەموو زبانەکانیتر شتی زۆر جوانیان لە مەورد ئەو بەسەرهاتەوە کوتووە. من بەسەندە ئەکەم بە شێعرێکی مامۆستا هێمن کە ئەفەرموێ چوومە شاری کۆیە لە کوردستان و پرسیاری قەبری مامۆستا حاجی قادری کۆیی‌م کرد. ئەفەرمێ لەوێ پێیان کوتم مجەسەمەی حاجی قادری کۆیی دروست کراوە. ئەفەرمێ زۆرم پێ خۆش‌بوو کە کورد توانیوێتی لەو سەرودەمەیا بتوانێ ڕێز لە گەورەپیاوێکی خۆی بگرێ. پێش ئەوەی کە بچمە سەر قەبری حاجی قادر چوومە پای مجەسەمەکە. ماندوو ببووم، دانیشتم. دوای حەسانەوەیەک سەرم بەرزەوە کرد چاوم بە گولـلەیەک کەوت کە لە کەلەی مجەسەمەکە دراوە و کونی کردووە. لە کاخی جەوانانی مەهاباد بە حزووری گەورەپیاوانی ئەو سەردەمەیا ئەو شێعرە ئەخوێنێتەوە. ئەفەرمێ ئەوە هەستی منی بزواند و ئەم شێعرەم وت. من پێموایە ئەم شێعرە زۆر شیاوی ئەم سەردەمەی ئەلانی خۆمانە بۆیە ئەوتان پێشکەش دەکەم لەلایەن ڕووحی پاکی مامۆستا هێمن‌ەوە. ئەفەرمێ:

لە کۆ ئەسرین دەبارێنم لەبۆ کوردی پەراگەندە

لە گەرمێن غەرقی ئارەق بووم و چاوم هەر لە سامرەندە

منی زنجیر پسێن لێرە ئەسیری بسکی جوانێکم

زەمانە گەرچی ئاڵۆز و پەشێوە، «کەڵ بەموو بەندە»

گوتی: «ئێوارە بازاڕێ» وەرە ماچت دەمێ، نەمویست

هەڵۆی کوێستانی کوردستانم و ناژیم بەدەستەندە

دڵم سەد هێندی دیکانە بەناز بشکێنی، دەنگ ناکەم

چ سوودێکی هەیە، کێیە بپرسێ داد و گازندە!؟

جیهان و هەرچی خێر و خۆشییە بۆ هەڵبژاردانە

بەقانوونی تەبیعەت پاشەرۆک خۆرە ئەوی گەندە

ئەگەر تاوانی بێ هێزی نییە بۆ چی لە دنیادا

بەشی من ماتەم و شینە، بەشی خەڵکی زەماوەندەــ

بەمردووییش نیشانەی گولـلەیە ئەو کەلـلە پڕ شۆرە

(هەروەک ئەلان لە تەرمە مردووەکەی ژینا ئەترسن، هەر وەک ئەلان هەموویان لەرزە کەوتۆتە بەریان چونکە غیرەتی کورد و غیرەتی میللەتی بەشەڕەفیان دیوه)

ئەوێستاش دەرسی سەربازی دەڵێ ئەو شاعیرە ڕەندە

سەری تەعزیم لەبەر تۆ دانەواندن فەخرە بۆ هێمن

بژی «حاجی» کە کێوی هیممەتت سەد هێندی ئەڵوەندە

شیکردنەوە

کاک وەفا عائیلی باس لەوە دەکا کە ئەو ڕۆژەی کە ویستوویانە دوای چەند ڕۆژ تەرمی ژینا لە تاران بهێننەوە بۆ تەبرێز و دواتر بۆ سەقز، بە نیابەتی هەموو خەڵک، کاک وەفا و باوکی ژینا نەیانهێشتووە کە هێزەکانی ئەمنییەتی ئێران ئەو جۆرەی خۆیان پێیانخۆشە ژینا وەک شەهیدانی دیکە گوموگۆڕ بکەن.

دواتر کاک وەفا وێڕای پێداگری لەسەر ئەوە کە ئەو خەڵکە هەموو خزم و کەسی ژینان و لە ڕاستیدا ئەوان وەک بنەماڵەی ژینا دەبێ سەرەخۆشی لە خەڵک بکەن، باسی چرکەساتێک دەکا:

“بە ڕووحی شەهیدەکان سوێندتان بۆ ئەخۆم، وەکوو کەسێک کە مەسئولییەتی هێنانەوەی ژینای لە تارانەوە بۆ ئێرە بۆ سپاردنی بە دەستی ئێوە بوو، بە ڕووحی هەموو پیاوە گەورەکان و ژنە گەورەکانی کوردستان و وڵاتەکانیتر سوێند ئەخۆم کە بە تەواوی غیرەت و شەهامەت و بوێری ئێوەوە ڕووحی تەک تەکی ئێوەم لەنێو کالبوودی خۆما حیس کرد و لەجیاتی ئێوە سەرم بۆ هیچ قودرەتێک دانەنەواند تا تەرمی ژینا بێنمەو و تەحویلی ساحێبەکانی خۆی بدەم کە ئێوەن.”

ئەگەر ئەم وشانە بدەینە بەر حەلاجی و وەک دەقێک شی بکەینەوە دەبینین چەند ساتێکی ئەبەدی و گەردوونی و ڕووحێکی کۆلێکتیڤ خۆی لەم وشانەدا حەشارداوە.

کاک وەفا باسی ئەوە دەکا کە لەم چرکەساتانەدا ئەو و باوکی ژینا کاک ئەمجەد ئەمینی ئیتر لە چوارچێوەی تەنیا بنەماڵەی ژینادا نامێنن و تەرمی ژینا وەک ئەمانەتێکی گشتی و منداڵی نەتەوەیەک دەبینن کە دەبێ بگاتەوە دەست خاوەنەکانی و گوموگۆڕ نەکرێ. لەم چرکەساتەدا  ئەو ڕووح و بوێری و شەهامەتی دانە دانەی کورد، هەموو ئەوانەی کە بۆ کەرامەت و ئازادی هەوڵیان داوە لەناو جەستەی خۆیدا هەست پێ دەکا و لەجیاتی هەموو ئازادیخوازان سەری بۆ هیچ دەسەڵاتێک دانەنەواندووە تا بتوانێ تەرمی ژینا بگەڕێننەوە سەقز. ئەگەر وەبیرمان بێ هەمان ڕۆژ، ئەو کات کاک ئەمجەد باوکی ژینا، بەهیچ جۆرێک نەچووە ژێر گوشاری ڕژیم تەنانەت کە هەڕەشەی گرتنی کوڕەکەشیان لێکرا.

ئەگەر بگەڕێینەوە سەر دەقی یەکەم واتە ئۆستوورەی “آرش کمانگیر”، لەوێدا ئارەش بە عیلم و ئاگاهی بەوەکە دەزانێ جەستە و ڕووحی هیچ نونی تێدا نییە و بە هاویشتنی تیرەکە دەمرێ، بەڵام بەسەر دەماوەندا سەردەکەوێ و ئامادەیە هەموو هێزی رووح و گیانی بخاتە ناو تیرێک بۆ ئەوە ئامانجێکی گشتی بپارێزێ. لێرەدا باوکی ژینا و خاڵی ژینا بەدەستی بەتاڵەوە لەبەرامبەر هێزێکی دڕندە و تا سەر ئێسقان چەکداردا ڕادەوەستن و تەنیا چەکی ئەوان هێز و باوەڕ و ئیمانی دانە دانە ئینسانی کوردە کە چۆتە ناو جەستەی ئەوانەوە تا ئەمانێتێک بگەێننەوە زێدی خۆی و لەوێ ئەسپاردەی خاکی خۆی بکەن.

لە ئۆستوورەکەی ئارەش دا دوای تیرهاویشتن و مەرگی ئارەش ڕێبورانی “البرز” تەنیا کەوانێک دەبیننەوە و جەستەی ئارەش ون دەبێ. لە ئۆستوورەی ژینادا خەڵکێکی زۆر لە هەموو شارەکانی کوردستان ئامادە دەبن و گەنج و پیر لە سەقز هەتا گۆڕستانی ئاویچی بە هەزاران ڕێچکە دەبەستن و جەستەی ژینا دەخەنە سەر شان و بەخاکی دەسپێرن. هەر لەم چرکەساتانەدا دەستێکی جادوویی لەسەر کێلەکەی ژینا دەنووسێ:

 ژینا گیان تۆ نامری، ناوت ئەبێتە ڕەمز

ئەوەی لێرەدا گرینگە ڕۆڵی جەستەیە کە هەڵگری “ڕووحێکی نەتەوەیی‌”یە. جەستەی خەڵک، جەستەی خەڵک لەناو یەکتردا و لەناو جەستەی باوکی ژینا، جەستەی خودی ژینا و ئەو دەستەی کە دەقە ئەبەدییەکەی “ژینا گیان تۆ نامری، ناوت ئەبێتە ڕمز” لە سەر جەستەی کێلێک دەنووسێ، و جەستەی کاک وەفا کە بە ژان و دوو شەقەوە لەمسەری دنیا باسی چرکەساتێک دەکا کە چۆن جەستەی ئەو و باوکی ژینا ڕووح و بوێریی هەموو کورد لەناو خۆیاندا هەست پێ دەکەن و لەبەرامبەر دەسەڵاتدا ڕادەوەستن و ئەوان ناچنە ژێر باری دەسەڵات. جەستەی ژێردەست دەبێتە مەیدانی شەڕی داگیرکەر و داگیرکراو. بەڵام داگیرکراو ئامادە نابێ جەستەی خۆی هەروا سووک و هاسان بداتە دەست. (لێرە وەبیر ئەو پێشمەرگانە دەکەومەوە کە لە تەرەغەڕا خۆیان فڕێ دا تا نەکەونە دەست پاسداران.)

جەستەی ئارەش سنووری پارسەکان و تورانییەکان دیاری دەکا. جەستەی ژینا، جەستەی تاک بە تاکی کورد لە کاتێک کە دەبێ جەستەی ژینا لە دەست داگیرکەر ڕزگار بکەن، سنووری بوون و نەبوونمان لە چرکەساتەکانی سەخت و دژواری خەبات بۆ ڕزگاری دا دیاری دەکەن، ئەو کاتەی ئیڕادەیەکی گشتگر لەبەرامبەر داگیرکەردا ڕادەوستێ و بە چۆکی دادێنی و “جوڵانەوەی ژینا” دەخوڵقێنێ.

ئینجا کاک وەفا باسی گرینگیی ئەم جەستەیە دەکا کە داگیرکەر تەنانەت لە کاتی مەرگ دا لێی دەترسێ و گولـلەی پێوە دەنێ و شێعرەکەی شاعیری نەتەوەیی مامۆستا هێمن بۆ شاعیری نەتەوەیی پێشترلە خۆی واتە مامۆستا حاجی قادری کۆیی دەخۆێنێتەوە و دەڵێ:

بەمردووییش نیشانەی گولـلەیە ئەو کەلـلە پڕ شۆرە

(هەروەک ئەلان لە تەرمە مردووەکەی ژینا ئەترسن، هەر وەک ئەلان هەموویان لەرزە کەوتۆتە بەریان چونکە غیرەتی کورد و غیرەتی میللەتی بەشەڕەفیان دیوە)

وە بەمجۆرە جەستەی تاک تاکی کورد لە ناو چەند جەستەی تایبەت دا (تەرمی ژینا، باوکی ژینا، خاڵی ژینا، خەڵکی دەوروبەریان) دوخێکی ڕیزپەڕ/استثنایی دروست دەکا و خودی جەستە دەبێتە دۆخێک/ هەلی شۆڕشێک کە لەبەرامبەر دەسەڵاتدا ڕادەوەستێ و دۆخی پێشتر دەگۆڕێ. جەستەکان دەبنە چەق/ناوەند، چەقێک کە وەرچەرخانێکی مێژوویی دروست دەکا. جەسته دەبێتە دەق، و دەق دەبێتەوە جەستەیەکی ڕوون و زوڵاڵی کڕیستاڵی کە مێژووی دانە دانە ئینسانی کورد کە دژی داگیرکاری خەبات دەکەن نیشان دەدا.