ئارامتر بخوێنەوە!
میدیا و دەسڵات: میدیایی جموری ئسڵامی، چەکێگ کۆلۆنیاڵیستی دژ وە ڕووژههڵات کوردسان
نوویسەر: حشمەت خوسرەوی
“ ئامانج تون و تیژی کۆلۆنیاڵیزم (داگیرکە) تەنیا ئەڕا ئەوە نیە ک كویلەیل ژێر دەس خوەی ناچار بکەیت ک پەیڕەوی لە فەرمانەکانێ بکەن، بەڵکوو تەقالای سەرەكییان ئەڕا ئەوەسه ك تەنانەت ئەوان لە ئنسانیەت بخەن. دسڵات كۆلۆنیالیستی تەنیا وه ئەوه ڕازی ناوت ک فەرهەنگ و زوان كویلەكان ژێر دەس خوەی لە ناو بوەیت، بەڵکەم توان کارێک بکەن ک کەرامەت ئەوان تا شوونێگ ئەڕایان کریەت بشکنن تا لەیوا ستاتویس یا كاراكتێریان بارنە ئاست گیاندارەگان.“
داچوڕیاگ (چكیده)
ئی بابهته ك ئیسه ها له وهردهس، خوهندنهوهیێگ ئاكادیمیه له باوهت مهفهووم دهسڵات نهرم و میدیا له جموری ئسڵامی. ئامانج بنهڕهتی بابهتهگه ئهوهسه ك وه پشتیوانی چوارچوویێگ تئوری جوور دهسڵات نهرم، میدیا، كۆڵۆنیاڵیزم، موڕاڵخوازی، موڕالخوزایی پوویچ و موڕالخوازیی بێبهزهییانه، جوواو چهن پرسیار گرنگ له سهر میدیا جوور دهسڵات نهرم و چهكێگ كۆڵۆنیاڵیستی دژ وه ڕووژههڵات كوردسان و حزبهیل كوردی بیهتوه.
له شوون گوزهریان چوار دهیه وه سهر دهسڵات جموری ئسڵامی له ئێران و ڕووژههڵات كوردسان ،ههمراێ بهش فرهێگ له هاووڵاتیهیل سڤیل كورد و تهنانهت حزبهیل سیاسی ڕووژههڵات كوردسان پهی وهو ڕاسییه نهوردنهس ك جوقرافیایی سیاسی ڕووژههڵات كوردسان وه لایهن نزام ولایهت فهقییه یا ڕووحانیهت شیعهوه كۆلۆنیاڵ كریاس. وه مانایێگ ڕووشنتر، ئیمه تا ئیسه نهتوانستیمه وه شێوهیێگ ئاكادیمی رووییهیل(ابعاد) دهسڵات ڕهژیم تهیران و كهرهستهیهیلێگ ك دژ وه كوردسان بهیتهی كار، ههلاجی بكهیمن. كورد له ڕووژههڵات كوردسان له لایێگ ههوهجه وه ئهوه دێرێت ك ههر جوور جاران تێكوشان خوهیان ئهڕا وهدیهاتن دموكراسی له ئێران بهردهوام بكهن و له لایێگ تروه بایهس جارێگ تر چهوو بخشێنن وه سیاسهتهیل ئستراتیژتكی، متود خهبات و دیسكورس سیاسی خوهیان وهرانوهر وه تهیران. كارێگ لهیوا فره ههوهجهس چویكه وه باوهڕ برێگ له مینهوانهیل بوار زانست سیاسی و كوومهڵناسی، ههڵسوكهفتهیل ڕهژیمهیل یهك له دومای یهك ئێران ههڵگر تایبهتمهندیهیل كۆڵۆنیاڵیستی بینهس و تا ئهلانیچ ئی سیاسهته جوور جاران بهردهوامه. له حاڵێكا فرهتر له ساڵه دهسڵات و فهرههنگ باڵادهس وه یانكهیهیل پوویچ جوور ئهوهی ك كوردهكان خاون ئێرانن، ئهوان له ههر ئێّرانییك ئێرانی ترن، زوان كوردی سهر وه زوانهیل ئێرانییه و گێشتمان خاون یهی فهرههنگ هاوبهشیمن، دهرزیێگ كۆلۆنیاڵیستی له رێ دهسڵات نهرم(Soft Power) و میدیا و زوان فارسیوه دایهس له بهدهن تاك كورد. شاڕهگ ئی مینهوانییه باس لهوه كهیت ك جموری ئسڵامی ئێران له یهكمین ساڵهیل وه دهسڵات رهسینی تا ئیسه توانستیه له میدیا(صدا و سیما) جوور چهكێگ سهركوتكهر و كۆلۆنیاڵیستی دژ وه ڕووژههڵات كوردسان و حزبهیل سیاسی كورد كهڵك له لێ وهربگرێت. دهسكهفتهیل ئی مینهوانییه نیشانی دهیت ك سیاسهت تهیران له تهمام ئی دهوارنه، سیاسهتێگ كۆلۆنیاڵیستی، موڕالخوازیی پوویچ و پڕ له پرۆپاگهنده و تون و تیژی دژ وه كوردسان بیهس. ههر وهی بوونهوه، نوخبهیهیل سیاسی و هاووڵاتیهیل ڕووژههڵات كوردسان ههوهجه وه متودێگ نوو یا دیسكورس دژه-كۆڵۆنیاڵیستی دێرن وهرانوهر وه دهسڵات داگیركهر ئێران.
وشهیل كلیلی: میدیا، دهسڵات نهرم، كۆڵۆنیاڵیزم، موراڵخوزای، موراڵخوازهگان، موراڵخوازیی پوویچ، موراڵخوازیی بێبهزهیی، رووژههڵات كوردسان
Keywords: Media, Soft Power, Colonialism, Moralism, Moralisers, Vain Moralism, Cruel Moralism, East Kurdistan
پێشوهتن
((ئامانج تون و تیژی کۆلۆنیاڵیزم(داگیرکەر) تەنیا ئەڕا ئەوە نیە ک كویلهیل ژێر دەس خوەی ناچار بکەیت ک پەیڕەوی لە فەرمانەکانێ بکەن، بەڵکوو تەقالای سهرهكییان ئهڕا ئهوهسه ك تهنانهت ئەوان لە ئنسانیەت بخەن. دهسڵات كۆلۆنیالیستی تهنیا وه ئهوه ڕازی ناوت ک فەرهەنگ و زوان كویلهكان ژێر دهس خوهی لە ناو بوهیت، بەڵکەم توان کارێک بکەن ک کەرامەت ئەوان تا شوونێگ ئەڕایان کریەت بشکنن تا لهیوا ستاتویس یا كاراكتێریان بارنە ئاست گیاندارهگان.)) ( ژان پۆل سارتر)
سیستمهیل توتالیتەر، هەر ئەو جوورێگە ک(هانا ئاڕنێت) وە رووشنی جه کەتاو توتالیتاریزم((The Origins of Totalitarianism )) ئاماژە وەپێ کردیهس، سیستمگەیلێگ سیاسیین ک لە سەر بنەوای ئیدۆلۆژییگ وەروڵاو و فرە جار جەهانشمول بنیات نریاس. ئیهیچه مانای ئهوهسه ك سیستمێگ لهیوا خوهی ناوهسێتوه وه جوقرافیایی سیاسی و ناوخۆیی خوهیوه. وه باوهڕ ئارنێت،مهسهڵهگه ئهوه نیه ك سیستمگەیلێگ لەیوا قەیر قانوونی دهسڵات وهدهسوه گرتووین، بهڵكهم ئهوان لە ئهنجام پرووسەیێگ دموکراتیک و هەلوژاردنوه جڵهو دهسڵات گرنه دهس. نموونەی وەرچەوویچ لەی بارەوە سیستم هیتلر بی ک لە دویای سەرکەفتن حزب نازی لە هەلوژاردن ئەو وەخت ئەڵمان هاته سهر كار. جێ باسە ک نزامگەیلێگ لەیوا لە حوکمەت جوور کەرەستەیێگ ئەڕا پێشختسن ئیدۆلوژی تایبەت وه خوەیان ک واحدێگ گەپتر لە حوکمەتە، ئسفادە مهكهن.
له نووڕگهی كهسێگ جوور ئاڕنێت، سیستمێگ توتالیتهر پێكهاتگهس له جوورێگ له حوكمڕانی ك حوكمهت و زوورم دامهزراوهیهیل وهڕێوهبردن له كوومهڵگا ها له ژێر كۆنتروڵ خوهی و دهوڵهت توتالیتهر وه لایهن یهی دیكتاتوروه وهڕێوه چووت. له سیستمێگ وهیجووره تاقه دهسهڵات و تاقه حزب پوستهیل كلیدی دهوڵهت له بهین خوهیانا بهش كهن و قسهی ئهوهڵ و ئاخر ها لاێ ڕههبهر. وه گشتی له ناو نزامێگ توتالیتهر تهمام بوارگهل سیاسی، ئكنوومی و تهنانهت میدیا و مهسهڵهی تهسلیحاتیچ ها له ژێر دهس ڕههبهڕا.
وە هەمان شێوە دوینیمن ک سیستم ولایەت فەقیه یا جموری ئسڵامی جوور سیستمێگ توتالیتەر و تئوکرات ک پایەکانی لە سەر بنەوای دین و ترس دامەزریاس. له ڕاسییا ئی نزامه تەنیا ئەڕا ئەوە دەسڵات نەگرتە دەس جه شووڕش ١٣٥٧ خوەرەتاویی ک تهنیا حوکمەت دینی خوەی لە تەێران سنووردار بکەیتوە، بەڵکەم وە دەسڵات ڕەسین ڕووحانیەت لە ئێران دەروەچ یا کەرەستەیێگ بی ئەڕا وەروانوبردن ئیدۆلۆژییگ گەورەتر ک خود دامەزرێنهیل ئی سیستمە لە ژێر ناو(( ئسلام سازی جەهانی) یاد لە لێ کەن. هەر وەی بوونهوه،ئی سیستمە ئەڕا ئنتقاڵ ئیدۆلۆژی خوەی بەتایبەت لە رووژهەڵات ناوەڕاس و بەشێگ لە ئاسیا و ئفریقا لە چوارچوو دەسڵات نەرم(Soft Power) و دەسڵات هۆشمەندانە(Smart Power)، کەڵک لە کوومەڵێگ مهفهووم جوور نموونە (ناردنە دەیشت شووڕش ئسلامی و زەمینە خوەش کردن ئەڕا قەیام جەهانی ئیمام مێهدی) کەڵک وەرگرتیهس.
لە لایێگ تروە، لە ناوخۆ ئێران ئەڕا سەپانن ئیدۆلۆژی ئسلامی خوەی کەڵک لە گێشت متودێگ وەرگرتیهس. یەکێک لەو متودەیلە ک لە ٤٢ ساڵ وەرین تا ئیسە ئەڕا سەرکوت موخالفەیل خوەی و پێشخستن سیاسەت کۆلۆنیاڵیستی دژ نەتهوهیل ژێر دەس و کورد جوور نموونە و ئنسانهیل ئازادیخواز لە سەراسهر ئێران کەڵک لە لێ وەرگرتیەس، ماسمیدیا و خسوسەن دەنگ و ڕەنگ یا تلیزوونە. لە بار تئورییوە، لە زوورم ولاتەیل دموکراتیگ و پێشکەفتێ یەکیک وە ئەرکەیل بنەڕەتی میدیا ڕەسانن خەوەر و زانیاری وە شاروەندەیل، وەڵامدەر بیین کاروەدەسەیل و خاونداریەتی لەو دەنگەیلەسە ک دەنگیان تهنیا له ڕێ میدیاوه ڕهسێته سیاسهتمهدارهیل.وە مانایێگ تر، میدیا بایەس جوور چەوودێر و دهروازهبان دموکراسی بووت. وەلێ لە سیستمێگ توتالیتەر لهوای جموری ئسڵامی، میدیا جوور هەڕەشەیێگ ئەڕا سەر دەسەڵات خوەیان مەزانن.
وە پای دهیتایهیل جێ ئتوار ک لە درێژەی ئی وتارە باس کریەت، ماموریت و ڕەسالەت میدیایهیل سهر وه جموری ئسڵامی وەپێچەوانەی ئەو پێناسەس ک لە ئتیک ڕووژنامەنوویسی جوور یەی پرنیسپ حقووقی جێ کەفتیهس. میدیایهیل ئێران ههمرای نەک نەوینەس وە دەنگ هاووڵاتی، بەڵکەم ئەوان وە لایەن بەیت ڕەهبەریوە ئەرکدار کریانەس ک وە پشتیوانی دەسڵات و کارگەری میدیا زندانیێگ تاریک ئەڕا تەمام ئەو کەسەیلە دورس بکەن ک دژ وە نزام ولایەتن. میدیایی جموری ئسڵامی ههر لهیوا ئهركدار كریانهس ك سکاندالەیل سیاسی و ئکنوومی کاروەدەسەیل بشارنوە و دژ تهمام ئهو ئارگومێنتهیله بووسن ك مهوجوودییهت نزام خهیته خهتهروه.
ئایهم ههنای نووڕێته حوكمهت جموری ئسڵامی و ساختار سیاسی ئی نزامه كهفێته فكر حوکمەت ئورولی(Orwellian State) و كاراكتێر سهرهكی ناو رومانهگه یانێ براگەورە(Big Brother).لەیرە مەیزوور لە حوکمەت ئورولی، جوورێگ لە حوکمەتە ک هاوشێوەی رومان (١٩٨٤) جورج ئورولە(George Orwell ) ک لە ناویا تەشکیلاتێگ هەس وە ناو ( پولیس خەبات دژ وە تاوانهیل فکری) سەر وە دەزگای وەزارەت حەقیقەت ک لە ڕێ دەزگای (تلە ئسکرین) بوویچكترین جموجوویل خهیته ژێر كونتروڵ خوهی. لە ناو سیستمێگ لەیوا مەشیا گێشت كهسێگ وەو قەنائەته بڕەسیاتان ک تهنیا قسەی حزب و براگەورە لهو بهینه ئتوار نەیریت. لە رومان ١٩٨٤براگەورە بایەس موور خوهی بیەیت لە سهر گێشت روویداوهیل دیرۆکی یا حەقیقەت روویداوەگان. لە شوون گوزریان فرەتر لە ٧٠ ساڵ لە رومان ١٩٨٤ جورج ئورول دوینیمن ک مللەتەیل ناو ئێران هان لە ناو هەل و مەرجێگ هەر جوور رومانەگەی ناوبریاگ. ئەڕا وێنە وەختێگ تماشای هەلسوكهفت ئورگانەیڵیگ لە وێنەی وەزارەت ئتڵائات، سپای پاسداران و ” صدا و سیما” مەکەیمن ئەڕامان دەرکەفێت ک قسەی ئاخر ها لە لای بەیت ڕەهبەریی و ئوتاق فکریی نزام وە ڕەهبەری خود خامنەیی. پهس ناوبریای لهی كانتكسته توانێت ههمان براگهوره بووت له رومان ١٩٨٤.
ئی بابەتە تەقالا کەیت ک پهیجوور ئهوه بووت ک جموری ئسڵامی ئێران چ جووری توانستیه لەی ٤٢ ساڵ وەرینە کەڵک لە دەسەڵات نەرم و میدیا جوور چەکێگ کۆلۆنیاڵیستی دژ وە رووژهەڵات کوردسان لە تەمام بوارەگان وەربگرێت. هەڵبەت گاهس بابەتێگ لەیوا هەوەجە وە مینەوانی مەیدانی یا ئتنوگرافی(Ethnography) داشتوویت ئەڕا ئەوەی ک بتوانیمن بەش فرەێگ له كارگهیهیل سیستم كۆڵۆنیاڵیستی له سهر تهمام سكترهیل ڕووژههڵات كوردسان جوور نموونه دەس نیشان بکەیمن. جێ باسە ک وە دەلیل ئەمنیەتی و فرە دەلیل تر لە هەل و مەرج ئیسە کارێگ لەیوا ئمکان نەیریت. هەر وەی بوونهوه، ئی بابهته ههم سنوورداره و ههمیچ ناچاره فوكوس بنهڕهتی خوهی بخهیته سهر بەشێگ لەو بەرنامەیهیل كۆڵۆنیاڵیستی ک جه لایەن سازمان ” صدا و سیما”ی جموری ئسڵامی دژ وە رووژهەڵات کوردسان وڵاوبینەسوە.
پرسیارهیل مینهوانی
ئایا میدیایهیل ئێران بەتایبەت ” صدا و سیما” چ شوون و لوونێگ لە نزام جموری ئسڵامی دیرن و ئی دەزگا وە لایەن چ ئەکتورەیلێگوە چەرخیەت؟
ئایا سیستم کۆلۆنیاڵیستی ئێران ئەڕا کپەوکردن دەنگ موخاڵفەکانێ لە چ متودەیلێگ کەڵک وەرگرێت؟
ئایا حكومهت ئێران چەنێگ توانستیهس وە کەڵک وەرگرتن لە میدیا جوور دەسەڵاتێگ کۆلۆنیاڵیستی و سەرکوتکەر دژ وە ڕووژهەڵات کوردسان کەڵک وەربگرێت و چ ئامانجهیلێگ ها لە پشت ئی سیاسەتە؟
متود (ڕهوش)
له بار متودولۆژییوه، ئی بابەتە پشت بەستیەسە وه ویرورای چەندین ویرمەند وە ناودەنگ جەهان ک هەرکامیان شوون دەسێان لە سەر مەسەڵەی میدیا و دهسڵات نهرموه دیاره. ههر لهیوا ئهڕا پاراستن سهروهخۆیی ئی مینهوانییه و ههمیچ له وهرچهمگرتن لایهن بابهتیانهی مینهوانییهگه، تهقالا كریاس ك له وهخت باسكردن له سهر میدیاگهل جموری ئسڵامی وهتایبهت(صدا و سیما) پشت بوهسیهت وه سهنهت یا بهڵگهیل دڵنیاكهر ك وه لایهن خود جموری ئسڵامی و سازمانهیل حقووق بهشهرییوه وڵاوبیهسوه. ئەرا ئامادهكردن و ههلاجیكردن مەتریاڵ ئی بابەتە و لایهنهیل تئوریتیك، پشت بەسیاس وە کەتاو و بابەتەیل ئاکادیمی و ههر لهیوا كاناڵ یۆتوب ک لە توڕ ئێنترنیت بڵاوکریاسوە. لەلایێگ تروە ،ئەڕا جەمەوکردن مەتریاڵ ئی بابەتە لە متود یا رەوش وێژەیی یا ئەدەبیات(Literature Study)کەڵک وەرگریاس. له بار سنوورداركردن ئی مژاره، نوویسهر وه هوویچ شێوهیگ تهقالا ئهڕا ئهوه نمهكهیت ك باس تاوانهیل جموری ئسڵامی له چوار دهیهی وهرین تا ئیسه بكهیت ، بهڵكهم فوكوس بنهڕهتی ئی مینهوانییه ها له سهر نهخش میدیا جوور دهسڵاتێگ كۆلۆنیاڵیستی دژ وه ڕووژههڵات كوردسان. ههر وهی بوونهوه، نوویسهر ئهڕا پێشكهش كردن ئی پهیجوورییه، تهنیا توانێت چهن نموونهیێگ له تاوانهیل ڕهژیم تهیران دژ وه كورد بخهیته وهر دهس خونهرهیل.
مینهوانی وهرین
ئهڕا خاستر حالی بین و پهیا كردن شوون پای میدیایهیل جموری ئسڵامی خسوسهن بهرنامهگهل تلیزوونی جوور چهكێگ سهركوتكهر دژ وه موخاڵفهیل خوهی، بایهس ههڵهوگهردیهیم ئهڕا لاێ یهكمین ساڵهیل وهدسڵات ڕهسین ڕهژیم تئوكرات و توتالیتهر ئێران.ئهیهر وه شێوهیێگ نیوتراڵ بنوڕیمه بهرنامهیهیل تلیزوونی جموری ئسڵامی ههر له وهرین تا ئیسه دهركهفێت ك بهرنامهكان و شێواز كهڵك وهرگرتنیان له میدیا ئاڵ و گوڕ فرهیگ وهرسهرایانا نههاتیهس. ئهڕا وێنه، میدیایی ڕهژیم تهێران ههمیشه تهقالا ئهڕا ئهوه كردیهس ك وه ههر قیمهتێگ بیهس موخاڵفهكان خوهی و ڕووژههڵات كوردسان جوور نموونه له ڕێ جههاد ئسڵامی، میلیتاریزه كردن، دگان وهپێانان ئجباری، دادگایهیل نمایشی و وه نیشان دان یهی ڕاوی بێ دهسڵات له تاریخ سازی بكهیت و لهو لایچووه خوهیان جوور پارێزهر ئهرزشهیل مۆراڵی كوومهڵگا نیشان بیهن.
له لایێگ تروه، بهرنامهیل پروپاگهندهی جموری ئسڵامی دژ وه نهتهوهیل ژێردهس و ئنسانهیل ئازادیخواز جه سهراسهر ئێران چ له بوار تكنیك و چ له بوار كهیفیهتوه له ههڵسهنگانن وهل وهرینا پێشكهفتن وهرچهوویێگ وهخوهیوه دیهس. وهلێ تهمام داستانهیل و نمایشهیل میدیایی جموری ئسڵامی یهی ئامانج هاوبهش دێرن، ئهویچ دانان دهنگ قوروانیهیل یا دهسهیل بێ دهسڵات له جێ دهنگ حوكمهت ئورولی(جموری ئسڵامی). لهیره مهیزوورمان له قوروانیهگان خهڵك رووژههڵات كوردسان یا حزبهیل كوردی نیه، چویكه نه رووژههڵات و نه حزبهكانێ خوهیان وه قوروانی نمهزانن و تا ئی دهقه له ههر دهروهچێگ ئهڕایان پێشهاتیهس دژ وه سیستم توتالیتهر ولایهت فهقیه تێكوشان یا پاوهگهزدان كردنهس. له ڕاسییا قوروانییهگان یا دهس بێ دهسڵات ئهو كهسهیلنه ك له ژێر فشار شكهنجهیل بێبهزهییانه ناچار كریهن ك له جێ ڕهسانن دهنگ راسكانی خوهیان ئاڵشت بكریهن وه دهنگ و ڕهوایهت حوكمهت جموری ئسڵامی. ئی متودیچه جوورێگ له ماشین پروپاگهندهی نزام ولایهت فهقییه ك له دهیهی ١٣٦٠ خوهرهتاویی تا ئیسه خود حوكمهت له جێ قوروانیهیل قسه مهكهیت و ئهوان ناچار مهكهیت ك وه نوێنهرایهتی حوكمهت و له جهههت پشتیوانی له ڕهوایهت حوكمهت ههڵسوكهفت بكهن.
ئی ڕهفتار جموری ئسڵامییه دژ وه موخاڵفهكانی و خسوسهن چالاكهیل سیاسی و مهدهنی كورد جوورێگ له ژێر پانان قانوونهیل و پەیماننامەیل ناودەوڵەتییە ک دەوڵەت ئێران خوەیچی یەکێک لە ئمزاکەرەیل ئەو دکومنتهیلهسه. ئهڕا نموونه ((اعتراف اجباری)) جوور سهنهتێگ جێ ئتوار له پرووسهیل قهزایی حهساو نمهكریهت و یا وهرگرتن و وڵاوكردن دگان پێانان ئجباری، وه مانای له ژێر پانان حقووق ئنسان تێته ژماردن و نهفس ئی كاره جهزاێ قانوونی وهل خوهیا تێرێت. جموری ئسڵامی تهنانهت وه نزامێگ ناسیاس ك ئهمهڵ وه قانوون بنهڕهتی خوهیچی نمهكهیت. له ئهسڵ ٣٨ جه قانوون بنهڕهتی دهوڵهت ئێران وه رووشنی ئاماژه كریاس ك ئسفاده له ههر جوور فشار یا ئجبار ئهڕا وهرگرتن ئقرار یا زانیاری قهیهخهس:
((هر گونه شكنجه برای گرفتن اقرار یا كسب اطلاع ممنوع است.اجبار شخص به شهادت، اقرار یا سوگند، مجاز نیست و چنین شهادت و اقرار و سوگندی فاقد ارزش و اعتبار است.متخلف از این اصل طبق قانون مجازات می شود.))
شوون و لوون میدیا له وڵاتهیل دموكراتیك
وهر له ههر چشتێگ بایهس ئاماژه وه یهی ڕاسی هاشاههلنهگر بكهیمن ئهویچ ئهوهسه ك له دۆنیای مۆدڕن، میدیا و دهسڵات گوازرشت له سێ پرسیار كلیدی له باوهت پهیوهندی بهین میدیا و كوومهڵگه مهكهیت: میدیا چهنێگ دهسڵات دێرێت؟ ههر وه ڕاسی كۆنترۆڵ یا ریمۆت میدیا ها وهدهس چ كهسانێگ؟ چ پهیوهندیێگ ها له بهین میدیا و دهسڵات له كوومهڵگا؟
بڕێگ جه كارناسهیل بوار میدیا و كۆمنیكهیشن و ئهڕا نموونه كهسێگ له وێنهی جهیمس كوران (James Curran) ها له سهر ئهو باوهڕه ك كۆنترۆڵ ناوهندگهرا یا ناوهندی له سهر كانالهیل ڕاگهیاندن فنوومن یا دیاردهیێگ تازهس. ئیهیچه وهو ماناسه ك له دهوران مودڕنیته وهیلاوه، كانالهیل ڕاگهیاندن بیهس وه ههوهجه ئهویچ لهوهر ئهو كارگهریهیلێگ ك میدیا له سهر دهسڵات و ساختار كوومهڵگا وه گشتی دیرێتهی. وه مانایێگ رووشنتر، كوران باس لهوه مهكهیت ك میدیای نوو بینهس وه سهنتهر تازهیێگ ئهڕا دهسڵات و دورس كردن بشێوی له پێكهاتهی وهرێوهبردن. نووڕگه و ئارگۆمێنت گشتی كوران له سهر ڕهوڵ و كارگهری میدیا له سهر دهسڵات جه دۆنیای دیجیتاڵی یا مودڕن وهتایبهت له وڵاتهیل دموكراتیك دهرێخهیت ك خود میدیا بیهس وه خاون جوورێگ له دهسڵات و هژموونی ك توانێت سیستمگەل دەسڵات بخهیته ژێر كونتروڵ خوهی. ئهنجام ئی پرووسه دهروهچێگ ئهڕا هاووڵاتی واز كهیت ك سهرچهمهی ههواڵ و زانیاریهیل جڤاكی له رێ كانالهیل میدیاوه وهربگرن نه ئهوهی ك تهنیا خهریك سازكردن پروپاگهنده وه قانجاز ئیدولوژی حوكمهت بووت.
له پهشپهكتیڤگ تروه، كهسێگ جوور كێنت نیوتن(Kenneth Newton ) له كهتاو (Foundations of Comparative Politics) فره وه شهفافی باس له شوون و لوون میدیا له سیستمهیل خهڵك سالاری مهكهیت. ناوبریاگ پا له بان ئهوه دهێتهگهز ك میدیا بایهس له تئورییا جوور چهودێر دموكراسی خوهی دهربخهیت، وهلێ له پراكتیكا بڕێگ كهس وهیجووره فكر كهنوه ك ئی دیارده فرهتر ههڕهشهیێگه ئهڕا سهر حوكمهتهیل دموكراتیك تا پاراستنیان. وه گشتی كێنت ها له سهر ئهو نووڕگه ك میدیا نهخش گرنگ و وهرچهوێگ له بوار سیاسهت ولاتهیل دموكراتیك دێرێت، وهلێ ههر ئی ڕهوڵه بیهس وه دهلیل سهرژان و گیچهڵ ئهڕا خود دهسڵاتدارهیل. ههر وهی بوونهوه، فره جار پرسیارگهیلێگ لهیوا دورس بووت ك سیاسهتمهدارهیل له وڵاتهیل دموكراتیك چ جووری بتوانن میدیا وهشێوهیگ مودڕن ئورگانیزه بكهن ك ئاڵشت بووت وه سهرچهمهیێگ ئهڕا بهرههمهاوردن خهوهر گشتی، دهقیق و بێ لایانانه. ههر لهیوا ئی پرسیاریچه دورس بووت ك ئایا میدیا بایهس له ژێر كونتروڵ حوكمهت بووت یا بایهس وه قانجاز رای گشتی كوومهڵگا ئسفاده له لێ بكریهت؟ وه كوڵی، نهخش میدیا ههم ئهڕا پاراستن دموكراسی و ههم جوور چهودێر ئینفورماتیگ و ههمیچ جوور ئهكتورێگ ك نوێنهرایهتی ویرورایهیل شاروهندهیل ها له وهرسهی، چشتێگ هاشاههڵنهگره.
سازمان (صدا و سیما)
جێ وهتنه ك (صدا و سیما) وهر له شووڕش ١٣٥٧خوهرهتاویی ناوی (( رادیو و تلویزیون ملی ایران)) بی. سازمان(صدا و سیما)ی جموری ئسڵامی یهكیك وه بازوهیل گرنگ و حهیاتی حوكمهت ئێرانه ك تهمام بهشهیل ڕادیوو و تلیزوون دهوڵهتی ها له وهرسهی . جێ باسه ك ئی سازمانه نهخش وهرچهویێگ له بوار پروپاگهنده ئهڕا ئیدۆلۆژی جموری ئسڵامی داشتیه و دیرێت. ههر وهی بوونهوه، (صدا و سیما) هەر لە یهكمین سالهیل وە دەسڵات ڕەسین جموری ئسڵامی تا ئیسە ها لە ژیر دەس بەیت ڕەهبەری . ئی دهزگایی دهوڵهتییه خاون فرهتر له ٤٦٠٠٠ نهفهر پورسناڵ و له فرهتر وه ٢٠ وڵات جههان ستودیوو و نوێنهرایهتی دیرێت. ههر لهیوا خاون پهنج شهبهكهی ناودهوڵهتی خهوهر و فرهتر له ٢١ كاناڵ سهراسهری و ٣٥ كاناڵ لۆكاڵییه. وه پاێ دهیتایهیل جێ باوهڕ، (صدا و سیما )جە ساڵ ١٩٩٧خوەرەتاویی معادل (٨٨.١٩) تریلیۆن ریاڵ(معادل ١میلیارد دلار) بووجه ئهڕای تهرخان كریاس.جێ ئاماژهس ك وه پای ئهسڵ ٤٤ جه قانوون بنهڕهتی ئێران، تهمام بهرنامهیل ڕادیوو و تلیزوون موڵك دهوڵهتن و بایهس له چوارچوو دهستوورات و ئیدۆلۆژی نزام دهرنهچن .خاڵێگ ناكووك ك لهی بهینه جێ تهفرهنجه ئهوهسه ك وهپای ئهسڵ ١٧٥ جه قانوون بنهڕهتی ئێران، بایهس رهیس (صدا و سیما)ڕاپوورت خوهی بنێرێت ئهڕا شهواریێگ ك پێكهاتیهس له نوێنهرهیل رهیس جمور و رهیس (قوه قضائیه) و مهجلس شهورایی ئسڵامی. گهرد ئیهیا (صدا و سیما) جه پراكتیكا تهنیا وهرانوهر وه ڕههبهر جموری ئسڵامی یانێ خامنهیی خوهی وه وهڵامدهر مهزانێت.چشتێگ تر ك بایهس له پهیوهندی وهگهرد نهخش (صدا و سیما) لهی بابهته ئاماژه وهپێ بكهیمن سیاسهت ئی سازمانهسه له وهرانوهر ڕێكخراوهیل سیاسی. جه ماددهی ٥٥ لهیوا باس له ئهرك و بهرپرسایهتی (صدا و سیما) له باوهت گرووپ و سازمانه سیاسییهكان كریاس: ((افشای فعالیتها، توطعەها و شیوه عملكرد گروههای ضد انقلاب و ستون پنجم دشمن و آشنا ساختن مردم با ماهیت فكری و عملی آنان.))
نەخش” صدا و سیمای” ئێران جوور چەکێگ ئڕا سەرکوت خهڵك ڕووژهەڵات کوردسان
ههر ئهو جووره ك له بان ئاماژه كردیمن میدیا له وڵاتهیل دموكراتیگ نهخش وهرچهوێگ دیرێت ئهڕا پارێزگاری له ئهرزشهیل دموكراتیك و دهنگ كوومهڵگای مهدهنی و ههر لهیوا ڕهسانن خهوهر و زانیاری نیوتراڵ ئهڕا هاووڵاتی وه شێوهێگ شهفاف و بابهتیانه. وهلێ میدیا له وڵاتهیل توتالیتهر و ئێران جوور نموونه كاركردێگ(Function) دیرێت ك وه تهمامی گهرد میدیا له وڵاتهیل ئازاد و دموكراتیك تهوفیر دیرێت. ئهڕا نموونه میدیایهیل جموری ئسڵامی ك ڕاساوڕاس وه لایهن بهیت ڕههبهری یانێ خامنهییوه كونتروڵ كریهیت، لهی ٤٢ ساڵ وهرینه بیهس وه كهرهستهیێگ دهوڵهتی ئهڕا له ناوبردن تهمام ئهو پرنسیپ و ئهرزشهیل ئنسانییه ك له بنهڕهت و هاووهخت وهگهرد یهكمین رووژهیل وه دهسڵات ڕهسین خومهینی و ڕهژیمهگهی قهوڵ بی ك پارێزگاری لهو بایهخهیله بكریهت. وهلێ وه هاتنهسهركار حوكمهت جموری ئسڵامی، میدیا ئاڵشت بی وه چهكێگ ئهڕا سهركوت تهمام ئازادیخوازهیل سهراسهر ئێران. لهی بهینه یهكیك وه نهتهوهیل ژێر دهس دهوڵهت ئێران ك له گێشت كهسێگ فرهتر كهفتیهسه وهر مهوج ماشین ئاسیمیلاسیوون حوكمهت كۆلۆنیالیستی تهێران، نهتهوهی كورد له رووژههڵات كوردسانه. وه مانایێگ تر، میدیایهیل ئێران ئاڵشت بیهس وه چهكیێگ كۆلۆنیالیستی و داگیركهر دژ وه فكر و تهن هاووڵاتیهیل رووژههڵات كوردسان ههر له كهڵێن شار كرماشان تا ڕهسێته ماكوو له ئهیالهت ورمێ. له ڕاسییا دهزگایهیل سهركوتكهر نزام جموری ئسڵامی وه پشتیوانی میدیا جوور دهسڵات نهرم، جهنگێگ سایكولوژی(Psychological warfare) دژ وه رووژههڵات كوردسان خستیهسه كار. وهختێگ ئاماژه وه واژهی جهنگ سایكولوژی پهیوهس وه كهیس رووژههڵات كوردسان كهیمن مهیزوورمان ئهوهسه ك ڕهژیم تهێران له ماوهی چوار دهیهی وهرین وه شێوهی ئستراتیژیكی و سیستماتیگ كهڵك له گێشت جووره كهرهستهیێگ ئهڕا نموونه پروپاگهنده، ههڕهشه، ڕووژنامه، ڕادیوو، تلیزوون، ئنترنێت دژ وه منتالیتیهت تاك كورد، چالاكهیل مهدهنی و حقووق بهشهریی و تهنانهت حزبهیل كوردی له دهیشت سنوورهیل جوقرافیایی رووژههڵات وهرگرتیهس. وه گشتی، دهوڵهت ئێران له تهمام كهرهستهیل جێ ئاماژه جوور چهكێگ كۆلۆنیاڵیستی وه مهیزوور ژینوساید كردن و شكانن ئراده، كهرامهت و سهروهریی نهتهوهیێگ وه ناو كورد و فهرههنگهكهی كهڵك وهرگرتیهس.
جان پیلجر(John Pilger) ڕووژنامهنوویس وهناودهنگ ئوسترالیایی ك خاون كاراكتێر بهرزێگه له بوار خهوهر ڕهسانی جهنگ ئهڕا وێنه له جهنگهیل ڤیتنام، كامبووجیا و ڕووژههڵات ناوهڕاس. ناوبریای له باوهت ڕهوڵ میدیا له جهنگا مهوشێت:
((له ڕاسییا سهردهم ئیسه ،سهردهم میدیاس. ئیمه له ڕێ میدیاوه جهنگیمن، له رێ میدكانوه سانسوور كهیمن، له ڕێ میدیاوه چیمنه جهنگ دیمونولوژی(Demonology)، ههر له رێ میدیاوه توڵهی خوهمان سهنیمن، ئایەمەگان لە ڕی میدیاوه گومڕا کەیمن و وهگشتی میدیا یانێ خهتێگ ئهڕا دورس كردن سورئاڵ ئهڕا كلیشهیل گووش وه فهرمان و تهخمینهیل قهلهت یا دروو.))-جان پیلجر
ئیسه ئهیهر بایت و ئهو نهقڵ قهوڵ پیلجره له پهیوهندی وهل نهخش میدیایهیل ئێران بوهیمنه كار ئهو وهخت توانیمن بوویشیمن ك میدیایێگ ك له ژێر كونتروڵ حكومهتێگ قهیر دموكراتیك و توتالیتهر بووت، بێگومان میدیایێگ وهی شێوه نه تهنیا بێبهش بووت له تایبهتمهندی یا زات پهیوهندی دوولایهنه، بهڵكوو بووت وه كانالێگ یهكلایهنه و پڕ له پروپاگهنده وه دهس حوكمهتوه. وه پای قسهی كارناسهیل بوار میدیا میدیایێگ ك له ژێر كونتروڵ حكوومهتێگ دهسڵاتدار بووت ئهو وهخت هوویچ سنوورێگ وه ڕهسمیهت ناناسن و كار ڕهسێته شوونێگ ك میدیا بووت وه چهكێگ خهتهرناك ئهڕا سهركوت، ناونیتكه ژهنین و پهنێ بهیناوی، شكانن كهرامهت، ترسانن، دهرد و ڕهنج و شكهنجهی جسمی و فكریی ئنسانهگان. ئیهیچه وه مانایێگ ساده یانێ میدیا بووت وه بهشێگ جیانهكریای له بازوهیل پوولیسی و زانیاریی حوكمهتی. ئهیهر وه دقهت و وریاییوه بنوڕیمه میدیا له ئێران، دوینیمن ك تایبهتمهندیهیل جێ ئاماژه پڕ وه باڵای (صدا و سیما)س، یانێ میدیایێگ مونوپوڵکریای و غووڵ پهیكهر سەر وە جموری ئسڵامی.
له دیسكورس یا گفتمان وهناو ئنقڵابی جموری ئسڵامی، كانتكست یا مهفهووم جهنگ گرنگی تایبهت وه خوهی دیرێت. ههر له ئهوهلهیل وه دهسڵات ڕهسین جموری ئسلامی، حوكمهت شانس خوهی له جهنگ ئیدولۆژی، نزامی و پروپاگهنده دژ وه نهیارهیلێ تاقیكردوه. قانوون و سیاسهت گشتی و پرنسیپهیل بهرنامهیل(صدا و سیما) ك جه سال ١٣٦١ خوهرهتاویی جه لایهن مهجلس شهورایی ئسڵامی هاته پهسهن كردن، توانێت وه تهمامی ئهوه پسث ڕاست بكهیتوه ك نزام ولایهت فهقیه ناتوانێت وهبێ جهنگ ئیدولۆژییك و پروپاگهنده دژ وه موخاڵفهكانێ درێژه وه دهسڵات خوهی بیهیت:
((انقلاب اسلامی ایران حلقهای تعیین کنندە از زنجیر قیامها و نهضت های الهی است کە در طول تاریخ، تداوم خویش را در صحنە نبرد حق و باطل حفظ كردهاست. قدرتهای خودكامه با بهرهگیری از كلیه امكانات، كابوس سیاه خود را بر پهنه جهان گسترده و به خاطرتداوم سلطە اهریمنی خویش بە استعمار فرهنگی و استعمار فکری و اقتصادی مستضعفین پرداختە و در راە مسخ ارزشها و خالی نمودن انسان از هویت خدایی و بیگانگی او از خویشتن، جدیدترین وسائل تبلیغاتی را بە خدمت خویش درآواردەاند.))
ئی قانوونه ك له بان هاتیهس، وه رووشنی سنوور بهین نزام جموری ئسڵامی و دوژمنهكانێ كلك نیشان كهیت و هاووهخت (صدا و سیما) ئهركدار كریهت ك گێشت تهقالای خوهی بخهیته كار ئهڕا دانان ڕهوایهت و نزام ئهرزشی ئسلام-محوهر له جێ نزامهیل ئهرزشی ڕووژههڵات و رووژاوا و ههمیچ خهبات دژ وه كارگهری و پاشماوهیل فهرههنگ تاغووتی. خود ئی نووڕگه ژینگهیێگ ئێمێرجنسی(Emergency) و بێ دومای دورس مهكهیت ك لهی بهینه ئیدولوژی ئسڵامی بووت وه یانكهیێگ ئهڕا وازكردن هژموونی و دهسڵات میدیا له تهمام سكترهیل ژیان كوومهڵایهتی . له لایێگ تروه، ڕههبهر ڕهژیم جموری ئسڵامی(یانێ عهلی خامنهیی) جوور كاراكتێر سهرهكی ناو روومانهگهی جوورج ئورول رهوڵ براگهوره له(صدا و سیما)بهرجهسته كهیتوه و ههر خوهیچی جوور نوێنهر و پارێزهر ئهرزشهیل نزام ئسلامی سوار مل میدیایهیل دهوڵهت بیهس. گاهس چشتێگ ئهلاجهوی نهوت ك خامنهیی ئهو قهره شوون و لوون میدیا وهلایوه گرنگه ك ههڵكهفت ١٢ی ڕهزبهر ١٩٩٧ خوهرهتاویی له وهخت قسه كردن ئهڕا ئهندامهیل سازمان (شبه نظامی بسیج)، میدیا جوور چهكێگ شیمیایی بهراورد كرد:
((ابزار رسانه، ابزار مهم و اگر دست دشمن باشد، ابزار خطرناكی است. ابزار رسانه را تشبیه می كنند به سلاحهای شیمیایی در جنگ نظامی.))
لهێردا وه خاسی دهركهفێت ك میدیا له جموری ئسڵامی جوور سیستمێگ توتالیتهر وه قهوڵ (هانا ئاڕنێت) بووت وه چهكێگ كۆلۆنیالیستی ك پایهگهل خوهی له سهر بنهوای ترس و سهركوت موخاڵفهكان خوهی بنیات نایهس. ههر وهی بوونهوه، ههر دیسكورس یا گفتمانێگ وهگهرد ڕهوایهت خود ڕهژیما سازگار نهوت، تهقالا كریهت وه پشتیوانی پروپاگهندهیی میدیایی و وه شێوهیێگ سیستماتیگ و پرۆفیشناڵ دژ فكر موخاڵفهكانیان بجهنگیهن.
له ڕاسییا (صدا و سیما) بیهس وه ناوهندێگ سهركوتكهر و چهكێگ كۆلۆنیاڵیستی خسوسهن دژ وه ڕووژههڵات كوردسان. ئهڕا نموونه سازمانێگ دهوڵهتی جوور (صدا و سیما)، ئهو قهره دهسڵاتدار و وهروڵاوه ك توانستیه سازمانهیل قهزایی، ئهمنیهتی، نزامی و ئتڵائاتی بوهسێت وهیهكوه. ئیهیچه گهورهترین بهڵگه یا سهنهته ك(صدا و سیما) دی سازمانێگ میدیایی یا سهروهخۆ نیه، بهڵكوو ئاڵشت بیهس وه ناوهندێگ سهركوتكهر ئهڕا له شكانن كهرامهت ئنسانهگان و له ناوبردن موخاڵفهكانێ.
ئهیهر وه وریاییوه بنوڕیمه دیسكورس و سیاسهتهیل گشتی بهرنامهكان(صدا و سیما) یا فكرمان بخهیمه سهر ئهو مهفهوومهیله ك پهیوهسن وه بابهت جێ ئاماژه ئهو وهخت وه خاسی دهسهیل تاریك و ترسناك پشت ئی سازمانه ئهڕامان رووشن بوتوه. ئیهیچه مانای ئهوهسه ك تهنیا ڕهوایهت یا داستانێگ ك بایهس له (صدا و سیما) حهقانیهت وهربگرێت، ڕهوایهت حوكمهت ئورولی(یانێ جموری ئسڵامی) یه.ئهڕا نموونه ئی قانوونه وه شهفافی (صدا و سیما) ئهركدار كردگهس ك (( آثار و عواقب ارزشهای شرك آلود)) پهیا بكهن و ئهوان وهل ((ارزشهای اصیل و نوین اسلامییا)) ئاڵشت بكهن. ئهڕا ڕهسین وه ئامانجێگ لهیوا (صدا و سیما) له سهر بنهمای ماددهی ٥٥ له قانوون بنهڕهتی جموری ئسڵامی ، سهلاحیهت ئهوه دێرێت ك (( فعالیتها، توطئهها و شیوه عملكرد گروه های ضد انقلاب و ستون پنجم دشمن)) بهرمهلا بكهن و (( مردم را با ماهیت فكری و عملی آنان)) ئاشنا بكهن.
ئهو پهرهوهندهیله ك له بهش ههلاجیكردن ئی بابهته چیمنه سهریان ، نیشان دهیت ك (صدا و سیما)ی ئێران نهك دهنگ مهردم نیه و هوویچ شهرئیهت دموكراتیگ نهیرێت ، بهڵكوو بیهس وه دهروازهبانێگ ك ههر ڕهوایهت یا دیسكورسێگ ك هی بهیت ڕههبهری و وهزارتخانهیل سهركوتكهر نهوت ، وه گێشت قیمهتێگ تهقالا كهیت ك له دهروازهی بهیت ڕههبهری و سازمانهیل پهیوهس وه (صدا و سیما) بهرگری بكهیت. له ڕاسییا وهخاتر شوون و لوونێگ لهیواس ك (صدا و سیما) تا ئیسه توانستیه سهدان بهرنامهی پروپاگهنده ههم وه دژ هاووڵاتیهیل رووژههڵات كوردسان وه ههمیچ دژ وه فره كهس وه موخاڵفهیل خوهی له ناو ئێران و دهیشت وڵات دورس بكهیت. ئهڕا وێنه ،وهرگرتن دگان وهپێانان ئجباری(اعترافات اجباری) له ژێر فشار سهخت و شكهنجهی بێبهزهییانه و بێ هورمهتی وه نمادهیل نهتهوهی كورد و پروپاگهنده دژ وه حزبهیل ڕووژههڵات كوردسان، بهشێك له جهنگ سایكلولوژی و كۆلۆنیاڵیستی ڕهژیم ئێران دژ وه كورده.
میدیا جه ژینگهیێگ كۆڵۆنیاڵكریاگ
“زانیاری جوورێگ له دهسڵاته و ئیمڕووژ بهش فرهێگ جه جهمیهت دونیا كهڵك لهی دهسڵاته وهرمهگرن.”
(جوزیف نای-Joseph Nye)
جێ وهتنه ك تا هێمان مینهوانیێگ ئتنوگرافی له سهر دیاردهی ((كۆڵۆنیاڵیزم) و كارگهرییهكانی له سهر فكر و عهقڵ تاك كورد له ڕووژههڵات كوردسان ئهنجام نهدریایس، وهلێ هاووهخت ئیمه شاێهت دوو ئارگومێنت دژ وه یهكیمن له بهین ڕووژههڵات كوردسان جوور سهرزهمینێگ كۆڵۆنیاڵكریاگ و ڕووژههڵات جوور بهشێگ جه ئێران. یهكێگ وه ئارگۆمێنتهگان نووڕینێ لهیوا دیرێت ك ڕووژههڵات كوردسان وه لایهن دهوڵهت ئێرانوه كۆڵۆنیاڵكریاس و ئهڕا پشتیوانی لهی ئارگۆمێنته ئایهم توانێت چهندین وتار زانستی و ئهكادیمی له ژمارهیل( ٥٢، ٥٣ و ٥٧) گۆڤار تیشك و ههمیچ چهندین بابهت ئاكادیمیی مینهوانهیل كورد له ژوڕنالهیل كوردسانی و ڕووژاوایی بخوهنێتوه. ئارگۆمێنت دوویێم ك خاوهن كهمترین نوویسین یا سهرماییهی فكرییه، ها له سهر ئهو باهڕه ك ڕووژههڵات كوردسان، سهرزهمینێگ كۆلۆنیاڵكریاگ یا داگیركریاگ نیه چویكه كوردسان بهشێگ جه ئێرانه. گهرد وجوود دوو تێز دژ وهیهك له سهر مهسهڵهی كۆڵۆنیاڵیزم له رووژههڵات كوردسان ، بهڵگهكان شاێهتی ئهڕا ئهوه دهن ك كۆڵۆنیاڵیزم ئێرانی وه ڕههبهری جموری ئسڵامی نهك تهنیا جوقرافیایی سیاسی ڕووژههڵات كوردسان داگیر كردیهس، بهڵكوو هاووڵاتیهیل ڕووژههڵات له سهرچهمهیل سرووشتی و تهنانهت مافهیل ئنسانی و گهردووینیی خوهیچیان بێبهش كردیهس. له گشتی ترسناك تر ئهوهسه ك ڕهژیم كۆڵۆنیاڵیستی ئێران له ماوهی ٤٢ ساڵ وهرین تا ئیسه تهقالا ئهڕا جێخستن سیستمێگ نوو : دهسڵات سیاسی، كۆمهڵایهتی، ئكنوومی و فهرهههنگیی خوهی له ڕووژههڵات كوردسان كردیهس. ئیسه با بزانیمن ك دهسڵاتێگ كۆڵۆنیاڵیستی له شوون داگیركردن خاك و سهرچهمهیل نهتهوهیێگ تر له چ متود یا كاناڵێگ ئهڕا درێژهدان وه سیاسهتهیل كۆڵۆنیاڵیستی خوهی كهڵك وهرگرێت؟
وه پای نووڕیین كهسێگ جوور لهئید زهغلامی(Laeed Zaghlami) پروفسوور له بهش زانست سیاسی و سیاسهت ناودهوڵهتی جه دانژگای جهزائر، سیستمێگ كۆڵۆنیاڵیستی ئهڕا پاراستن سیاسهتهیل كۆلۆنیاڵیستی خوهی كهڵك له شێوازێگ تر وهرگرێت ئهویچ دهسڵات سهخت(جوور میلیتاریزهكردن رووژههڵات كوردسان، جیهاد خومهینی دژ وه كورد و ترور دهیان كهس له كوردهیل رووژههڵات له ناو خۆ و دهیشت وڵات) . ههر لهیوا ئهڕا قهنائهت و دانان كارگهری له سهر عهقڵ و دڵ كهسهیل كۆڵۆنیاڵكریاگ یا ژێردهس كهڵك له میدیا وهرگرێت. ناوبریای جوور نموونهیچ ئاماژه وه داگیركریان وڵات جهزائر وه لایهن فهرانسه له ساڵ ١٨٣٠ تا ١٩٦٢ زایینی مهكهیت. ئهڕا وێنه زغلامی باس لهوه كهیت ك وهختێگ جهزائر وه لایهن فهرانسهوه داگیر كریا، یهكمین كار چاپهمهنی كۆڵۆنیاڵیستی ئهو وڵاته ئهوه بی ك دهسكرد وه وڵاوكردن و ناساندن بابهتهیلێگ له وێنهی شارسانیهت، فهرههنگ و پهروهده و پێشكهفتن له بهین خهڵك بوومی جهزائر. وه گشتی ناوبریاگ مهیزووری ئهوهسه ك فهرانسییهكان خوازیار ئهوه بین ك وه كهڵك وهرگرتن له چاپهمهنی سیاسهت كۆلۆنیالیستی خوهیان ئهیهریچ وه زوور بیهس، بسهپنن وه سهر جهزائێرییهگان. چشێگ تر ك جێ باسه له پهیوهندی وهل سیاسهت كۆڵۆنیاڵیستی فهرانسه له جهزائر ئهو وهخت ئهوهسه ك وهخت خوهی فهرانسییهكان ئهڕا جێخستن سیستم كۆڵۆنیاڵیستی خوهیان كارێگ كردن ك زوان فهرانسی بووت وه زوان ڕهسمی و لهو لایچووه له ساڵ ١٨٨١ زایینی، قانوون چاپهمهنی پهسهن كردن ك زوان عهرهوی جوور زوانێگ خارجی ئهڕا خهڵك بوومی جهزائر له وهرچهوو گریا.
ئیسه ئهیهر بایمن و ههمان پێناسه وه پشت بهسان وه نووڕگهی زهغلامی له سهر كهیس ڕووژههڵات كوردسان تاقی بكهیمنوه دوینیمن ك میدیا و دهسهڵات نهرم و كۆڵۆنیاڵیستی ئێران زیاتر له چل ساڵه ك له تهمام بوارهیل تهڵاش و تهقالا ئهڕا سهرخستن و بنیات نان فهرههنگ كۆڵۆنیاڵیستی نهتهوهی باڵادهس یانێ فارسهگان له كوردسانا مهكهیت. ئهڕا وێنه له رووی فهرههنگیوه ساڵهیل فرهێگه دهسڵات كۆلۆنیاڵیستی ئێران له ڕێ زوان فارسیوه سیستمێگ پهروردهیی ههر له كودهكستان تا دانژگا پێشخستیهس ك ناوهڕۆكهكانێ هوویچ پهیوهندیێگ وهل رووح و ئهرزشهیل فهرههنگی یا تایبهتمهندیهیل فهرههنگ كوردا نهیرێت. له لایێگ تروه، له رێ میدیا(صدا و سیما) جوور نموونه ههر له كهڵێن شار كرماشان تا ئهیاڵهت ورمێ عهقڵ و دڵ تاك كورد خستیهسه ژێر مونوپوڵ خوهی. له نزام كۆلۆنیالیستی ئێرانیچ ههر جوور كهیس جهزائرییهگان، زوان فارسی تهنیا زوان پهروهرده نیه، بهڵكوو چهكێگ كۆلۆنیالیستییه ك له ڕێ میدیا جوور دهسڵات نهرم ئهرك و سیاسهتهیل خوهی بهیته نوا.
له رووی ئهمنیهتیووه ، نزیك وه چل ساڵه ك وه یانكهی شووڕش و وجوود حزبهیل كوردی، رووژههڵات كوردسان وه لایهن ئێرانوه میلیتاریزه كریاس و ههر جووره ههڵسوكهفت و چالاكیێگ چ سیاسی و چ مهدهنی وه نووڕیین ئهمنیهتیوه تماشا كریهت. ههر له وهخت وهدهسڵات ڕهسین ڕهژیم تهیران تا ئیسه، نهتهوهی كورد له ڕووژههڵات كوردسان گهرد تهمام ستهمكارییهیل سیستم كۆلۆنیالیستی تا هێمان پاوهگهزدان كهیت چویكه ئهوان خاس مهزانن ك تهنیا ریێگ ك بتوانێت دومای وه دگیركهریی نیشتمانهگهی و كویلیهتی بارێت بهرخودانه. له ئهنجام پاوهگهزدان و تێكوشان خهڵك ڕووژههڵات كوردسان ههزاران كهس وه شێواز و دهلیل جیا جیا گیان خوهیان بهخت كردنهس. وه پای دهیتایهیل دڵنیاكهر ، زوورم ئهو كهسهیله ك له چل ساڵ وهرین تا ئیسه وه لایهن دهسڵات كۆلۆنیاڵیستی ئێرانوه ئدام كریانهس یا له سنوورهكان بهین رووژههڵات و باشوور كوردسان جوور كوڵبهر گیانیان له لێ سهندنهس، كوردن. له بار ئكنوومییوه چل زیاتره ك تهمام سهرچهمهیل سرووشتی ههر له كشتووكاڵ بگر تا نهفت و گاز، ژینگه و پیشهسازیی وه لایهن دهسڵاتدارهیل كۆلۆنیاڵیستی ئێرانوه داگیر كریاس. ئهڕا نموونه دیاردهی (كۆڵبهری) خاسترین نیشانهس ئهڕا نیشاندان بێكاری له رووژههڵات كوردسان و خود ئی دیارده پهیوهندیێگ ڕاساوڕاس وهل فانكشن یا تایبهتمهندیهیل كۆڵۆنیاڵیستی دیرێت.ئایهم توانێت بوویشێت ك دیاردهێیگ وه ناو ((كوڵبهری)) له ڕووژههڵات كوردسان له بنج و بناوانوه وهگهرد مهفهووم دهسڵات بیولوژی(Biopower) ك بهرههم مودڕنیتهس گڕێ خواردیهس و مهفهووم كۆلۆنیاڵیزمیچ وه جوورێگ له جوورهكان توانێت بهرههم خود مودڕنیته بووت. وهلێ نه میدیایهیل دهسڵاتدار ئێران و نه میدیایهیل كوردیی ئاماده نیهن ك ئهو ڕاسییه قهبوول بكهن ك كوردسان نیشتمانێگ كۆڵۆنیاڵكریاگه.
جێ باسه ك مهفهووم دهسڵات بیولوژی ساڵ ١٩٧٦ زایینی وه لایهن فیلسووف فهرانسهویی یانێ میشل فوكو(Michel Focualt) وه مانای دهسڵات كوومهڵگای مودڕن وه سهر ئهندامهیلیا له ڕێ تكنیكهیل سوفیستیك یا پیچیدهوه، هاته ناو ئهدهبیات سیاسی و كوومهڵناسی. فوكو مهفهوومهیل دهسلات بیولوژی وهگهرد سیاسهت بیولوژییا(Biopolitic) بهیته كار ئهڕا شیهو كردن یا ههلاجیكردن پرووسهیهیل دهسڵات له كوومهڵگا. یهكیك له نموونهیهیل دهسڵات بیولوژی توانێت پهیوهس بووت وهگهرد مهسهڵهی سوسیوو-ئكنوومی(Socioeconomi) وه مانایێگ ك ئایهمێگ لهوهر گرفت ئكنوومی یا دهستهنگی ئمكان ئهوه نهیرێت ك خوهراك تهندرووس یا سالم بخوهیت یا له وهر دووچهوهكیهیل سیاسی، ئكنوومی و فهرههنگی ناچار بیهس ك مهدرهسه بیلێته جێ و تهنیا چشتێگ ك فكر له لێ كهیتوه خهم نانه.
ئیه ههمان سیاسهت كۆلۆنیاڵیستی دهوڵهت ئێرانه ك دژ وه كوڵبهر كورد جوور نموونه ئسفاده له لێ كهیت، چویكه دهسڵات بیولوژی ، ههر ئهو جووره فوكو ئاماژه وهپێ كهیت له ئهنجام پرووسهیل دهسلات دورس بووت. ئهڕا وێنه دهسڵات كۆڵۆنیاڵیستی ئێران ك خوهی وه نوێنهر خوا زانێت له ڕێ پاراستن قانجازهیل ئالیگارشی دینی و وه یانكهی پاراستن مهنافهی نهتهوایهتیوه كهڵك له ((قوهی قهریه)) دژ وه ڕووژههڵات كوردسان وهرگرێت. جوور نموونه، دهوڵهت ئێڕان ئهڕا وهرونوابردن ئارمانجهیل ولایهت فهقییه ههوهجه وهو ئهوه دیرێت ك ئهڕا قهناعهت كردن وه كوومهڵگا كهڵك له میدیا جوور دهسڵات نهرم یا ههمان سیاسهت بیولوژی وهربگرێت. له ڕاسییا دیاردهی كوڵبهر له ئاكام سیاسهت كۆڵۆنیاڵیستی جموری ئسڵامی دژ وه كورد له داڵك بیهس، چویكه له وڵاتێگ ك دهسڵاتێگ كۆڵۆنیاڵیستی و داگیركهر تهمام سهرچهمهگهیل مادیی له سهر زهوی و له ژێر زهوی له ناو جوقرافیایی سیاسی خوهت له لیت زهفت بكهیت، ئهو وهخت تو(كوڵبهر) ناچاریت ئهڕا مانهوهی خوهت و بنهماڵهگهت بچیت وه حهڵق ئهژدههایا. وه مانایێگ تر، سیاسهت دهسڵات بیولوژی پهیوهندیێگ راستهوخۆ وهگهرد سایكولوژی كوومهڵاتییا دیرێت. ئهڕا نموونه جموری ئسڵامی جوور دهسڵاتێگ كۆلۆنیاڵیستی له ڕێ میدیاوه پرۆپاگهندهی سیاسهتێگ ئكنوومی داڕشنێت ئهڕا ئهوه نیشان بیهیت ك بارودوخ كوومهڵگا له بار مادییوه خهراوه و خوهی له بهرپرسیاتیهیل ئخلاقی و كوومهلایهتی وهرانوهر وه ئهندامهیل كوومهڵگه دزێتوه. سیاسهتێگ لهیوا تهنیا ئهڕا ئهوهسه ك جوور جاران سهرچاوهگهیل ئابووری وڵات له دهس خوهیا بیلیتوه.
وه مانایێگ ساده، ههم دهسلات نهرم و ههمیچ سیاسهت دهسڵات بیولوژی وه لایهن حوكمهت كۆلۆنیالیستی تهیرانوه ئهڕا وه كویلهكردن مللهتهیل ناو ئێران خسوسهن كوردسان تئوریزه كریاس و ئی سیاسهته تهنیا له دهوران جموری ئسڵامیوه دهس وهپێ نهكریاس، بهڵكهم ههڵسوكهفتێگ لهیوا بیهس وه فهرههنگ سیاسی (Political Culture) وه لایهن ڕهژیمهیل یهك له دومای یهك ئێران. وهختێگ فكر له ((كوڵبهر) كورد كهیتوه بایهس فكر لهی قسهی (ئاقا مهحمهد خان) یهكیك وه شاكان دهوران قاجار بكهیتوه ك هوویشێد:( (( ئهگهر بتوایت وه سهر خهڵكا حوكمڕانی بكهیت بایهس ئهوان ورسێ و بێسهواد بیلیتوه)). ئیهیچه ههمان سیاسهته ك جموری ئسڵامی ئێران ٤٢ ساڵه له تهمام بوارهگان بهتایبهت له بوار میدیاوه دژ وه كوردسان ئسفاده له لێ كهیت. له ئهنجام سیاسهتێگ لهیوا ههزاران هاوولاتی ڕووژههڵات كوردسان ئهڕا دهرهاوردن یه لوقمه نان ئهڕا بنهماڵهكانیان ئامادهن سنوورهیل دهستكرد بهین ڕووژههڵات و باشوور كوردسان وه قیمهت گیان خوهیان بوڕن. له ئهنجام ئی كاره ڕووژانه شایهتیمن ك چهن كوڵبهر كورد وه لایهن نیروگهیل ڕهژیموه یا كوووشیهن یا زامار بوون. له گشثی تراژیدیایی تر ئهوهسه ك میدیایهیل سهر وه ڕهژیم كۆڵۆنیاڵیستی ئێران لهیوا پروپاگهنده خهنه رێ ك چشتێگ وه ناو دیاردهی كوڵبهری له كوردسان وجوود نهیرێت و ئهو كهسهیله ك له بهین مهرزهیل دهستكرد خهریك هاوردن و بردن كالان ، ههم خوهیان و ههم بارهكانیان قاچاخن. ئیسه ئی پرسیاره دورس بووت ئایا له ولاتێگ جوور كوردسان ك خاون ئی ههمگه سهرچهمهی سرووشتییه چ جوورییه ك بهشێگ له هاووڵاتیهیلێ وه قیمهت گیان خوهیان و ئهڕا هاوردن لوقمهێگ نان ئهڕا سهر سفرهی مناڵهیل ههژاریان ئامادهن لهیوا گیان خوهیان بیهن و ئاو ئاگردا؟ئایا دیاردهی كوڵبهری نهتیجهی سیاسهتهیل كۆلۆنیاڵیستی تهێرانه ئهڕا تهسلیم بین كورد وهرانوهر وه داواكاریهیل بێبهزهییانهی ئهوان یا دهلیلێگ تر ها له پشت ئی گیچهڵه؟
ئایا دیاردهی كوڵبهری له ئهنجام سنوورهیل دهستكرد نییه ك دڵ نیشتمانێگ كردیهس وه چوار لهتوه؟ ئیمه له حاڵێكا پرسیارهیلێگ لهیوا و دهیان پرسیار تر له سهر دیارهدهی كوڵبهری له خوهمان كهین ك میدیایی سیستم كۆلۆنیاڵیستی ئێڕان شهوو و ڕووژ خهریك پرۆپاگهندهن دژ وه كوڵبهرهیل كوردسان و لهو لایچوه بهش فرهێگ له میدیایی كوردی دیاردهی كوڵبهری كورد وه جوورێگ باس كهن ك ئی دیارده هوویچ پهیوهندییگ وهگهرد سنوورهیل دهستكرد و سیاسهت كۆڵۆنیاڵیستی نهیرێت بهڵكهم ئی دیارده له سهراسهر ئێران وجوود دیرێت. یا فره جار بڕێگ له حزبهیل ههڵگر گرایشات كومنیستی و دیسكورس ئێران یهی پارچه، دیاردهی كوڵبهری له كوردسان وهل دیاردهی كارگهرهیل بێكار له سهراسهر ئێران ههڵسهنن. خود ئی نووڕگه ههوهجه وه مینهوانی ئتنوگرافی دیرێت ئهڕا ئهوه بزانیمن ئایا چ تهوفیرێگ ها له بهین كارگهرێگ له تهیران و كوڵبهرێگ كورد ك له بهین سنوورهیل دهستكرد وه یانكهی كار قاچاخ ئجازه دریاس وه نیروگهیل داگیركهر ك تا مهرز كووشتن تهقه له لێ بكهن؟
چوارچوو تئوریتیك
لهی بهشه تهقالا كهیمن ك مهفهوومهیل تئوریتیگ پهیوهس وهی مینهوانییه شیهو بكریهن. له ڕاسییا تاوتوی كردن ههر كام مهفهوومهیل جێ ئاماژه یارمهتیدهرن ك له بار تئوریوه سهر له كاروبارهیل میدیایی جموری ئسڵامی (صدا و سیما) دهرباریمن و بزانیمن ڕهژیم چ جووری میدیا وهكوو چهكێگ كۆلۆنیالیستی دژ وه ڕووژههڵات كوردسان له ماوهی ئی چوار دهیه ئسفاده كردیهس. وه مانایێگ رووشنتر، ههر كام لهو مهفهوومهیله ك بنهوای تئوری ئی مینهوانی یا پهیجورییه دورس كهن، ههوهجهس ئهڕا بهرمهلا كردن دهسهیل تاریك بهیت ڕههبهری و دهزگایهیل سهركوتكهر ئی نزامه دژ وه كوردسان.
جێ باسه ك تئورییهگهی جوزیف نای(Joseph Nye) یانێ دهسڵات نهرم(Soft power) ك جه دهیهی ١٩٩٠ زایینی وڵاوبیوه، نهخشێگ كلیدی لهی مینهوانییه دیرێت. ئیهیچه وهو خاترهسه ك له وهخت وڵاوبین تئوری جێ ئاماژه تا هێمان ئی تئورییه له سهر فره پهروهنده یا كهیس یا كانتكست جورواجوور ئسفاده له لێ كریایهس. له لایێگ تروه، كهڵك وهرگرتن لهی تئورییه فره ههوهجهس چویكه توانێت بووت وه فاكتورێگ ئهڕا ئهوه بزانیمن جموری ئسڵامی چ جووری توانستیه له ڕێ كهڵك وهرگرتن له دهسڵات نهرموه، سیاسهت كۆڵۆنیاڵیستی خوهی وه سهر رووههڵات كوردسانا بسهپنێت و ههر لهیوا له چ ڕهوشهیلێگ ئهڕا ڕهسین وه ئارمانجهیل خوهی ئسفاده كردیهس؟
میدیا (Media)
له پهیوهندی وهل پێناسهی مهفهووم ڕاگهیاندن یا كاناڵهیل ڕهسانن توانیمن بوویشیمن ك ئی مهفهوومه له وهرانوهر واژهی((Medium))لاتینی هاتگهس ك وهختێگ جهم بهسێت ئاڵشت بووت وه ((Media)) و مهیزوور لهی مهفهوومه كوومهلێگ كهرهستهی گشتیین ك وه لایهن بهش فرهێگ وه كومهڵگاوه تێته ئسفاده كردن ئهڕا وێنه ڕووژنامه، ماڵپەڕ، رادیوو و تلیزوون و… ك له ئهنجام شارسانهیل نوو دورس بیهس.
له ڕاسییا چمك یا مهفهووم میدیا ئهو قهره وهروڵاو و فرهواتاس ك ئایهم ناتوانێت تهنیا وه یهی شێوه یا وه یه پێناسه ،كارگهری و شوون و لوون میدیا له دونیای پسا-مودڕن یانێ دۆنیای پۆست-مودڕنیزم پێناسه بكهیت. یهكێك له دهلیلهیل ئی كاریچه ئهوهسه ك ترم میدیا چهنان بهش جورواجوور له خوهی گرێت. ههڵبهت لهیره ئیمه ههوهجه وهو ئهو نهیریمن ك تهمام بهشهیل پهیوهس وه میدیاوه ههلاجی بكهیمن، بهڵكوو چشتێگ ك لهی بابهته بایهس ئاماژه وهپێ بكهیمن ئهوهسه ك جموری ئسڵامی فره وه خاسی دهرك ئهو حهقیقهته كردیهس ك میدیا كارگهری وهرچهویێگ له سهر بهردهنگ یا موخاتب دیرێت . وه ماناێیگ تر له دونیای ئیمڕووژیی میدیا چ له وڵاتهیل دموكراتیگ و چ له وڵاتهیل قهیر دموكراتیگ كارگهری راستهوخویێگ له سهر تهمام سكترهیل كوومهڵگا دیرێت. ئهڕا نموونه وهختێگ باس له هژموونی و دهسڵات میدیا كهیمن، گهرد ترمهیلێگ جوور دانان یا دهس نیشان كردن رووژهڤ(تهنزیم دهستوور كار-Agenda Setting)، کادر بندی یا رێکوپێک کردن(Framing) ئاشنا بیمن. لهیره مهیزوور له (كادر بندی) ئهوهسه ك کەسەیل میدیاکار وە جووریگ خەورەگان یا روویداوەکان دورس کەن کە بتوانیت کارگەری لە سەر بەردەنگەیل یا موختابەکانیان داشتوویت یا ئهو كهسهیله زانن چ خهوهر یا بابهتێگ توانێت كارگهری له سهر ڕهفتار موخاتبهكانیان داشتوویت. ههر له سهر گرنگی میدیا له كوومهڵگا، ئاندریا كوپفڕ شنیدر(Andrea Kupfer Schneider)پرفسوور قانوون ناودهوڵهتی ها له سهر ئهو ویرگه ك ئهڕا چارهسهر گیچهڵهگان، میدیا توانێت یهی متود لوژیكی بووت و لهیه گرنگتر ئهوهسه ك میدیا یهكمین رێ سهرچهمه و چارهسهرییه ك بهش زوورم ڕههبهرهیل سیاسی ئهڕا تێگهیشتن بابهتهگان و ئارگۆمنتهیل ناوخۆ و دهیشت وڵات ههوهجه وهپێ دێرن یا جوور سهرچهمه كهڵك له لێ وهرگرن. ئهو ههر لهیوا مهوشێت ك له بهین كاناڵهیل ڕاگهیاندن جه سهردهم نوو، ڕادیو و تلیزوون دوو میدیان ك جه ههڵسهنگانن وهل میدیایهل ترهگ، خاون شوون لوون تایبهت و گرنگ وه خوهیانن.
له لایێگ تر، ئهوهی ك فرهتر له دهروهچ ئی بابهتوه جێ باس و ههلاجیكردنه، پهیوهندی بهین میدیا و دهسڵات نهرمه له پهیوهندی وهل میدیایی جموری ئسڵامی جوور چهكێگ كۆلۆنیاڵیستی دژ وه فهرههنگ و شووناس ڕووژههڵات كوردسان. كهسێگ جوور (كێنت نیوتن-Kenneth Newtown) ئاماژه وه ترمێگ ئهكادیمی وه ناو ئمپریالیزم فهرههنگی(Cultural Imperialism) مهكهیت وهو مانا ك دهوڵهتێگ خاون ستاتویس و دهسڵاتدار مهتوانێت تهمام بهرههمهیل فهرههنگی(فیلم، كهتاو، موسیقا، تلیزوون) چ له ناوخۆ و چ له دهیشت سنوورهیل خوهی، له ڕێ كهڵك وهرگرتن له دهسڵات نهرموه بخهیته ژێر كونتروڵ خوهی. ئامانج لهی كاریچه ئهڕا ئهوهسه ك دهوڵهت دهسڵاتدار بتوانێت له رێ مونوپوڵكردن كردن دهزگایهیل جێ ئاماژه ئهرزشهیل ئیدولوژیكی خوهی وڵاو بكهیتوه.
ئیمه ئهیهر بایت و تئوری ئمپریالیزم فهرههنگی له سهر كهیس رووژههڵات كوردسان تاقی بكهیمنوه، دوینیمن ك ڕهژیم تهێران ههر جوور ڕهژیم وهرین خوهی(یانێ ڕهژیم پههڵهویی) له ژێر یانكهیل جورواجوور نموونه ئهوهی ك زوان كوردی سهر وه زوانهیل ئێرانییه، كوردهكان وهگهرد فارسهكانا هاوفهرههنگن(كردها از هر ایرانی ایرانی ترن)، شارسانیهت ئێران قهرزدار كوردهكانه، كوورش و داریووش قهوم كوردهكانن، توانستیه تا ئیسه وه پشتیوانی میدیا و نوویسان سهدان كهتاو و له گشتی وهرچهوو تر له ڕێ دهسڵات نهرموه درێژه وه فهرههنگ ئاسیمیلاسیوون و تهنانهت تا ئاست بهرزێگ ژینوساید فهرههنگی كورد بیهیت.
وه مانایێگ تر، ڕهژیم جموری ئسڵامی ههر وهختێگ وه ههوهجه زانستیه، كهڵك له دهسڵات سهخت(Hard Power) دژ وه كورد وهرگرتیهس ك له بهش ئانالیز ئاماژه وه یهی نموونه كهیمن. وهلێ نزام جموری ئسڵامی وه خاتر ڕهسین وه مهرام و سیاسهتهیل كۆلۆنیاڵیستی خوهی تهقالا كردیهس ك فرهتر كار له سهر دهسهڵات نهرم بكهیت تا جهنگێگ نزامی و تهمام ئهیار دژ وه رووژههڵات كوردسان ،چویكه دهسلاتدارهیل تهیران فره وه خاسی زانن ك دهسڵات نهرم چ كارگهرییێگ دیرێت له سهر تاك كورد جوور نموونه ئهڕا ئهوهی بتوانن فهرههنگ كۆلۆنیاڵیستی نهتهوهی باڵادهس فارس بسهپنن وه سهر منتالیتهیت ، عهقڵ و تهن تاك كوردا.
دهسڵات نهرم (Soft Power)
ههر ئهو جووره باسكردیمن دهسهڵات نهرم وه پێچهوانهی دهسڵات سهخت ك فشار نزامی و ئكنوومی وه ههوهجه مهزانێت، وهلێ دهسڵات نهرم كهڵك له فهرههنگ مهیشوور نهتهوهی باڵادهس له ڕێ میدیاوه وهرگرێت و لهیوا ئی فهرههنگه له ناو زهین و ڕهفتار مهردم بێ دهسڵات یا نهتهوهیل ژێردهس جوور دانهی گهنم كاڵێت و وه شێوهێگ كارگهری له سهر فكر و ههست ئنسانهكان ژێر دهس خوهی دانهیت ك تۆ وه ئاسانی ههست وهو كارگهرییهكانی نمهكهیت.ئایهم توانێت بوویشێت ك فهرههنگ كۆلۆنیاڵیستی جوور ئهوه مینیهت ك دهرزییگ بیهن له بهدهنت بێ ئهوهی ك ههست وه ژان یا شوون دهرزییهگه بكهیت.
له باری تئوریوه، مهفهووم دهسڵات نهرم جار یهكم وه لایهن تئوریسیون و جنراڵ خانهنشین كریای ئمریكایی و پروفسوور ج دانژگای هاردڤارد یانێ (جوزیف نای-Joseph Nye) ئسفاده كریاس. دیاره چهمك دهسڵات نهرم فرهواتاس و سیاسهتمهدارهیل دونیا چ له ئاست سیاسهت ناوخۆیی و چ له ئاست سیاسهت ناودهوڵهتی و دیپلووماسی كهڵك له لێ وهرگرن. وه مانایێگ تر، دهسڵات نهرم مهفهوومێگه ك فره جار له ئاست ناودهوڵهتی جوور یهی كهرهستهی فهرههنگی و ئیدولوژی وهكار چووت. ههر ئهو جووره له بانوه ئاماژه كردیمن، نای داهێنهر ئی تئورییه بیهس و ناوبریای ئی ترمه رهسانه شوونێگ ك بووت وه مهفهوومێگ جههان پهسهن جه ئهدهبیات سیاسی و دیپلووماسی و تهنانهت رووشنوویری لاخوارهگهی له یهی سهدهی وهرین. له ڕاسییا شاڕهگ مهفهووم دهسڵات نهرم له رووشنویری مرۆڤایهتیوه سهرچهمه گرتیهس.
ئیسهیچه ئهڕا خاستر فامین دهسڵات له نووڕین (جوزیف نای) وه، جهدوهلێگ خهیمه وهر چهمتان:
جهدوهل ١.رووی دهسڵات جه نووڕین جوزیف نای
Table 1. Dimensions of Power according to Joseph Nye
TYPE OF POWER (جوور دهسڵات)
RESOURCES (سهرچهمهگان)
BEHAVIOR TYPE(ههڵسوكهفت)
Hard power Military and Economic force, threat or encouragement
Soft power Culture, education and communication technology Persuasion and attraction
Source: (سهرچهمه) (Asghari 2011:16)
چشتێگ ك لهی بهینه جێ ئاماژهس ئهوهسه ك (صدا و سیما)ی جموری ئسڵامی ك وه لایهن نهفهر یهكم نزاموه یانێ خامنهیی كونتروڵ كریهت و كهسهیل كلیدی ناو ئی سازمانه وه لایهن ناوبریایوه دانریهت، له چوار دهیهی وهرین شان وه شان سازمانهیل ئهمنیهتی و ئتڵائاتی ڕهژیم كار ئهڕا ئهوه كهن ك وه ههر قیمهتێگ بیهس یانكه و پاساو بارنوه ئهڕا كردهوهیل سهركوتكهرانهی حوكمهت ئورولی(جموری ئسڵامی) له ئاست رای گشتی خسوسهن له ئاست ناودهوڵهتی .ئارمانج سهرهكییان لهی ڕهفتاره ئهوهسه ك جوورێگ له حهقانیهت بوهخشن وه جنایهتهیل ڕهژیم تهێران. ههر وهی بوونهوه، ئی بهشه له كارنامهی (صدا و سیما)ی جموری ئسڵامی پهیوهندی ڕاساوڕاس وهل ترم یا مهفهوومهیلێگ جوور ((دهسڵات نهرم-Soft Power) وه دێرێت چویكه مهفهووم دهسهڵات نهرم وه شێوهیێگ وهروڵاو جه لایهن سیاسهتمهدارهیل چ له ئاست ناوخۆیی و چ ناودهوڵهتی هاتیهسه ئسفاده كردن. نای له شوونێگ له كهتاوهگهی خوهی وه ناو دهسڵات نهرم(Soft power: the means to success in world politics, 2004.) فره وه رووشنی ههڵسهنگانن ئهڕا ترم دهسهڵات نهرم كهیت و مهوشێت: (( دهسڵات نهرم یانێ ڕاكیشان و ڕازیكردن كهسهیل تر ئهڕا ئهوه بكهفنه شوون ئهو ئارمانجهیله ك تو كار ئهڕا پراكتیزه كردنی مهكهیت)). پهس چشث ئهڵاجهوییگ نیه ك دورس له شوون خوهپیشاندانهیل و ناڕهزایهتیهل شوون ههڵوژاردن ساڵ ١٣٨٨ خوهرهتاویی دوینیمن ك له ژێر كارگهری ناڕهزایهتیهیل خهڵك ههم له ناو ئێران و ههمیچ له دهیشت وڵات ك مهفهوومهیلێگ جوور(( جهنگ نهرم)) و ((دهسڵات نهرم)) بووت وه بهشێگ له سوخهنڕانیهیل ڕههبهر جموری ئسڵامی و بهرپرسهیل ترهگ ئی ڕهژیمه.
ههر ئهو جووره له ئهوهڵهیل ئی بابهته باسكردیمن،ریموت یا كونتروڵ میدیایی دهوڵهتی جموری ئسڵامی ها له ناو دهس خامنهیی ڕههبهر نزام ولایهت فهقیه. ئیهیچه توانێت مانای ئهوه بووت ك قسهی ئهوهڵ و ئاخر له باوهت گرنگی میدیا و شێواز وهكارهاوردنێ ها لاێ ڕههبهر یانێ براگهوره(Big Brother) وه قهوڵ جوورج ئورول. ناوبریاگ ساڵ ١٣٨٨ له وهخت ئاخافتن یا قسهكردن ئهڕا ئهندامهیل بهسیج، لهیوا باس له شوون و لوون جهنگ نهرم كردیا: (( جهنگێگ ك ئێرهنگه له ڕێ كهرهستهیل فهرههنگی، له ڕێ هژموونی، له ڕێ دروو و چلچاو ك وه پشتیوانی كهرهستهیل پێشكهفتێ سهردهم وهرێوه چووت فره تهوفیر دێرێت وهگهرد كهرهستهیل پهیوهندی هی ده تا سی ساڵ وهر له ئیسه. له ههل و مهرج ئهلان دیاردهیێگ پهیا بیهس وه ناو چهنگ نهرم ك توانێت بووت وه بایس دورس كردن شك و گوومان له ناو دڵ و عهقڵ مهردما.))
ئایهم توانێت بوویشێت ك قسهیل خامنهییه ههمان جهنگ سایكولوژییه ك (صدا و سیما)ی جموری ئسڵامی له چوار دهیهی وهرین تا هێمان له چوارچوو بهرنامهیێگ وهوڵاو و سیستماتیگ ((مهههندسی فهرههنگ كۆلۆنیالیستی)) وه ڕههبهری خود خامنهیی دژ وه كوردسان جوور نموونه كهڵك له لێ وهرگرێت. وه مانایێگ تر، جموری ئسڵامی له تهمام ئی ساڵهیله له میدیا جوور چهكێگ سهركوتكهر دژ وه موخاڵفهكانی له چوارچوو بهرنامهیل (شورای عالی انقلاب فرهنگی) له ژێر چهودێری و مودیرییهت راسهوخۆ (عهلی خامنهیی) فورم گرتیهس.لهی بهینه نزام ولایهت فهقیه له میدیا جوور دهسڵات نهرم ئهڕا ڕام كردن و سهركوت موخاڵفهكان خوهی ئسفاده كردیهس، وهلێ دهسڵات نهرم ڕهژیم له باوهت كهیس كورد تهنیا ئهڕا كپهوكردن دهنگ چالاكهیل مهدهنی یا داخستن ڕووژنامهكان یا دهسوهسهر كردن چهن مامووسایێگ له مهدرهسهیل رووژههڵات نیه، بهڵكوو ڕاس چهكێگ كۆلۆنیاڵیستیه و یهكیك له ئارمانجهیل ئی سیاسهته، بنوڕكردن یا ژینوساید كردن فهرههنگ و شووناس كوردی و دانان فهرههنگ نهتهوهی باڵادهس له جێ فهرههنگ نهتهوهیێگ كۆڵۆنیاڵكریای جوور كورده. ههر وهی بوونهوه، كارگهریهیل دهسڵات نهرم وه پێجهوانهی دهسهڵات سهخت توانێت ئهڕا ماوهیێگ دوویر و درێژ له سهر زهین و فكر تاك كورد بمینیهت. ئهڕا وێنه دورسه ك جموری ئسڵامی فرهتر له چل ساڵه له چوارچوو دهسهڵات سهخت، رووژههڵات كوردسان داگیر كردیهس، وهلێ ههر رووژێگ مهتێت ك نهتهوهی كورد لهو بهشه له ژێر دهس كۆڵۆنیاڵیزم ئێرانی بایته دهیشت. له حاڵێكا ئهیهر نهتهوهی كورد له ڕووژههڵات كوردسان له رێ دهسڵات نهرم دهوڵهت ئێرانوه فهرههنگ و شووناسی ئاسیمیله و ژینۆساید بكریهت ئهو وهخت وه پای كارناسهیل بوار زانست سیاسی و كوومهڵناسی، ساڵهیل فرهێگ بهیت تا تاك كورد له ژێر كارگهریهیل خهتهرناك فهرههنگ كۆلۆنیاڵیستی بایته دهیشت.
جێ ئاماژهس ك یهكێك وه پلانهیل ڕهژیم ئێران ك له ڕێ میدیا جوور دهسڵات نهرموه له ماوهی ساڵهیل وهرین پراكتیزهی كردیهس، پلانێگه وه ناو ((نقشه مهندسی فرهنگی جمهوری اسلامی)) ك ساڵ ١٣٩١ خوهرهتاویی وه لایهن (شورای عالی انقلاب فرهنگی) وڵاوبیهسوه. لهی نهخشه رێ یا نهخشهی مهههندسییه لهیوا هاتیهس: (( ارتقاء قدرت نرم و افزایش نیروی مقابله با جنگ نرم دشمن))، یهكیك له ١٣ ئارمانجهیل فهرههنگی جموری ئسڵامییه. چشتێگ ك لهی بهینه فره جێ تهفرهنجه ئهوهسه ك له ئی نهخشهی فهرههنگییه ١٣ بهند ئهرا خوهی دانایهس ك بهند چوارمێ ئاماژهس وه گرنگی و پاراستن زوان فارسی نه تهنیا له ناو ئێران، بهڵكوو له تهمام ئهو وڵاتهیلیچه ك وه فارسی قسه مهكهن، چویكه له بهند ٤ ئاماژه وه (جوامع فارسی زبان) كردیهس. ئیهیچه توانێت وهو مانا بووت ك دهوڵهت تهێران له رێ زوان فارسی و وه پشتیوانی میدیا جوور دهسهڵات نهرم، تهقالا ئهڕا پێشخستن ئمپراتۆری زوانی و میدیایی كهیت. وه گشتی توانیمن بوویشیمن ك جموری ئسڵامی جوور دهوڵهتێگ كۆلۆنیاڵیستی ههر جوور زهمان ئمپراتورهیل ڕووژاوایی و ئاسیایی له ڕێ كهڵك وهرگرتن له دهسڵات نهرموه جوورێگ له سیاسهت ئمپراتۆری فهرههنگی له ڕووژههڵات كوردسان جوور نموونه پیاده كردیهس.
تا نوویسان ئی خهتهیله فره بابهت له سهر سیستمهیل كۆلۆنیاڵیستی و نهتهوهیل كۆڵۆنیاڵكریای و كورد جوور نموونه هاتیهسه نوویسان.ئهڕا نموونه له چهندین ژمارهی ((گۆڤار تیشك)) شهوق خریاسه سهر دیاردهیێگ وه ناو كۆلۆنیاڵیزم(Colonialism) له دهروهچ و نووڕگهی جورواجوروه. وهلێ فره وه كهمی باس له پهیوهندی میدیا و كۆڵۆنیاڵیزم له ژینگهیێگ كۆلۆنیاڵكریاگ له وێنهی ڕووژههڵات كوردسان كریاس. ههر وهی بوونهوه، بهشێگ لهی بابهته تهرخان كریاس ئهڕا ههڵسهنگانن و ههلاجیكردن پهیوهندی بهین كۆڵۆنیاڵیزم و میدیا جوور دهسڵات .
فره جار له بوارهیل زانست سیاسی و كوومهڵناسی ترمهیل كۆڵۆنیاڵیزم(Colonialism) و (Imperialism) جوور دوو مهفهووم هاوشێوه یا هاوواتا كهفێته وهرباس. وهپای فهرههنگ وشهی ئاكسفۆرد وشهی كۆلۆنیاڵیزم له (Colonia)ی لاتینی وه مانای ((حهوش)) یا ((نیشتهجێ بین)) هاتیهس. وهلێ كۆلۆنیاڵیزم وه مانایێگ وهروڵاوتر و پشت بهسان وه نووڕگهی كهسێگ جوور ئانیا لوومبا(Ania Loomba)، مینهوان هندی و نوویسهر كهتاو (Colonialism/postcolonialism) ، كۆڵۆنیاڵیزم وه مانا گشتیهگهی یانێ داگیر كردن و كۆنترۆڵكردن وڵات یا نیشتمان و سهرچهمهیل دارایی یا ئكنوومی ئنسانهیل ترهگ. وه باوهڕ لوومبا ئیهیچه دیاردهیێگ نوو نیه و وهرین كۆڵۆنیاڵیزم ههڵهوگهردیهت ئهڕا لای ئمپراتۆریی رووم جه دهیهی ١٠٠ و له شوونێ ئمپراتۆریهیل ترهگ له وێنهی مهغلووڵهگان و ئوسمانییهگان و… كهڵك وهگرتن له مهفهووم كۆلۆنیاڵیزم لهی بابهته ئهڕا ئهوه نیه ك باس له تاریخ دوویر و درێژ دهسڵاتهیل كۆلۆنیاڵیستی یا ئیمپراتۆرهگان بكهیمن ، بهڵكوو لهی كانتكسته كۆڵۆنیاڵیزم جوور تئوری یا چمكێگ ئسفاده كریهت ئهڕا حالی بیین له پهیوهندی بهین میدیا و كۆڵۆنیاڵیزم پهیوهس وه كهیس ڕووژههڵات كوردسان.
بێبهزهی و موراڵ (ئخڵاق)
گاهس ئیسه ئی پرسیاره لاێ خوهنهرهیل ئی بابهته دورس بووت ك مهفهوویلێگ له وێنهی: بێبهزهی و موراڵ چ پهیوهندیێگ وهل میدیا و دهسڵاتا دێرێت؟ له ڕاسییا ئی مهفهوومهیله و چهن مهفهووم ترهگ ك له خواروه شیهو مهكریهن، پهیوهندیێگ ڕاسهوخۆ وهل تاوان و پێشلكاریهیل دهوڵهت كۆلۆنیاڵیستی تهیران له دژ وه كوردسان دیرێت. پشتیوانی ئهڕا ئی نووڕینه ههڵهوگهردیهت ئهڕا ئستدلالیێگ جه لایهن جودیت شكلار(Judith Shklar)، فیلسووف وهناودهنگ لێتونی له بوار فهلسهفهی سیاسی ك مهوشێت بێبهزهی و تون و تیژی بهرزرترین ئاست كارهیل خهراو یا تاوانه. ناوبریاگ ههر لهیوا مهوشێت ك ماهیهت بێبهزهی یانێ ئهوهی ك لایهنێگ وه ئانقهست و بێ دهلیل و بهڵگه ئازار و ئهزیهت مهوجوودێگ تر(چ گیانلهوهر و چ ئنسان) مهدهێت. له درێژهی بابهتهگه، ئی مهفهوومه وهگهرد چهن مهفهووم ترهگ ك وهل یهكا پهیوهسن، له سهر پهروهندهی رووژههڵات كوردسان و چهن نموونه له تاوانهیل جموری ئسلامی دژ وه كوردسان وه یانكهی موراڵخوازیی ئسلامی تئوریزه مهكهیمن.
جێ باسه ك ناوهاوردن ((كورد)) لهی پهروهنده یا كانتكسته ههرگز وهو مانا نییه ك دهوڵهت جێ باس تهنیا دژ وه كوردهیل تاوان دژ ئنسانی ئهنجام دایهس، بێگومان ماشین ئیدۆلۆژی ڕهژیم تهیران له ٤٢ ساڵ وهرین تا ئێرهنگه له هوویچ تاوانێگ دژ وه حقووق بهشهر دهس نهپارێزاس. وهلێ لهی مینهوانییه فوكوس ئیمه ها له سهر پهروهندهی ڕووژههڵات كوردسان پهیوهس وه بابهتهیل میدیا و دهسڵات. ئهڕا وهرچهوڕووشنی بهردهنگهیل ئی بابهته وه ههوهجهی مهزانیمن ك وه كوڵی سێ مهفهووم بنهڕهتی پهیوهس وه موراڵ(ئخڵاق) شیهو بكهیمن:
موراڵخوزای (Moralism)
وه پشت بهسان وه نووڕگهی كهسێگ جوور پل راسڵ(Paul Russel)، پروفسوور له بوار فهلسهفه جه دانژگای لووند سوئد، مهفهووم موراڵ له بنج و بناواناوه مهشیا وشهی دژبهر یا ناكووك كارهیل بێبهزهییانه بیاتا و ئیهیچه وهو ماناسه ك موراڵ بایهس جوور بهنگه(سهد)یا كهرهستهیێگ ئهڕا نواگرتن جه كارهیل بێبهزهییانهی ستهمگهر كردار له خوهی نیشان بیاتا. وهلێ فره جار خود ئی ئانیماسیونگهله(متحرك)، ئیمه له ڕاگهی ئهسڵی موراڵ دوویر خهیتوه. ئهو ههر لهیوا باس كهیت ك ئایهمهگان ئهڕا ڕهسین وه مهرامهیل خوهیان یا ئهڕا تهنبی كردن یا ئازاردان كهسهیل وهرانوهر خوهیان وه یانكهی جورواجوور ئسفادهی قهڵهت له موراڵ كهن و ههر ئی كارهیل گهنهسه ك بیهس وه دهلیل ئهوهیگه ك پهیوهندی بهین موراڵ و بێبهزهی له چوارچوو نههادهیل كوومهڵایهتی و حقووقیی كهڵان له وێنهی زندانهگان و شێواز ههڵس و بنیش وهل كهسهیل تاوانبار و حوكمێگ ك وهسهریانا سهپیت، دووچار گیچهڵ بیمن. وه گشتی راسڵ ها له سهر ئهو باوهڕه ك فره جار بازه لایهنێگ ئسفادهی خهراو له دیاردهیێگ وه ناو موراڵخوازی مهكهن ك هوویچ سازگارییێگ وهل نههادهیل قانوونی و پرووسهی قانوون(Legal Procedures) نهیرێت. مهیزوور بنهڕهتی من له موراڵخوازی لهی كانتكسته ههر ئهو جووره ك راسڵ پا له سهرێ دهیتهگهز ، ئهوهسه ك خوازم بزانم ك جموری ئسڵامی چ جووری توانستیه وه یانكهی موراڵخوازی ((ئسفادهی خهراو) له موراڵ ئهڕا ڕهسین وه ئارمانجهكان خوهی بكهێت، ئارمانجهیلێگ ك وه قهوڵ ڕاسڵ فره بێبهزهییانه یا فاسدن(Corruption).
موراڵخوازیی پوویچ (Vain Moralism)
ریشهی بنهڕهتی و وهشاریاگ له پشت مهفهووم موراڵخوازیی پوویچ(Vain moralism) له سهر ئهوه دانریاس ك ئهندیشه ، ڕهفتار و گوفتار(موراڵی) كهسانێگ ك له پشت موراڵوه خوهیان شاردنهسوه، تهقالا ئهڕا خوهیدهرخستن ستاتویس كوومهڵایهتی و موڕالییانه له ههڵسهنگانن وهگهرد كهسهیل تر. وه مانایێگ شهفافتر، ئیجوور كهسهیله دهس كهن وه فهخرفرووشیی موراڵی ئهڕا ئهوهێگه چواردهورهگهیان بچن وه شاخ و باڵیانا و وه شێوهیێگ پوویچ تاریفیان بكهن. وه نووڕیین ڕاسڵ خوهیدهرخستن و تهقالا ئهڕا ڕهسین وه ناوبانگ له ژێڕ ناو موراڵا خوهی دهرخهر ئهو ڕاسییهسه ك ههڵسوكهفتێگ لهیوا ههڵگر هوویچ بنهوایێگ ڕاستگویانه وهرانوهر وه پرنسیپهیل قانوونی و ئارمانگهیلێگ نیه ك تهنانهت خود ئهوان چهوهڕوانی دێرن له كهسهیل ترهگ ك پهیڕهوی له لێ بكهن. ههر وهی بوونهوه، ڕهفتارێگ لهیوا ساخته و بێ مایهس. ڕاسڵ جوور نموونهیچ ئاماژه مهكهیت وه خهتیبهیل مهسیحی تهبشیری ك وهخت خوهی له لایێگ بانگهواز ئهڕا موراڵخوازیی مهسیحی مهكردیان و لهو لایچووه وه دزییوه له هوتڵهیل فروودگاكان خهریك مهسرهف كردن مهواد موخهدر ، خالیكردن شههوهت و رابواردن وهل كهسهیل لەشفرووشا بین.
موراڵخوازیی بێبهزهییانه (Cruel Moralism)
وه پای نووڕیین ڕاسڵ، موراڵخوازیی بێبهزهییانه ههڵگر كومهڵێگ ئهندیشه و ڕهفتاره ك ئهوان وهل موراڵخوزایی پوویچا له یهكتر جیا مهكهیتوه. ئهڕا نموونه موراڵخوازهیل پوویچ كهڵك له ڕهوشهیل بێبهزهییانه وهرگرن(وه قهوڵ ڕاسڵ ئهیهر ئهو ڕهفتاریانه له پێناو ئامانجهیل خوهیدهرخستن و پوویچ) بووت، وهلێ یهی جوور خوهیان دهرخهن ك ئهوان نه خوازیار كارهیل تون و تیژیین و نه ئامادهن ك لهزهت له ئازار و ئهزهیهت كهسهكان تر بوون یا پهنی و بهیناوی وه سهر كهسێگ بارن.
ڕاسڵ لهیوا مهفهووم موراڵخوازیی بێبهزهییانه(Cruel Moralism) پێناسه مهكهێت: (( چشتێگ ك بووت وه بایس ئهوهێگه موراڵخوازهیل بێبهزهییانه، تون و تیژی بخوڵقنن ئهڕا ئهوه نیه ك بابهت موراڵی خوهیان وه روخ كهسهیل ترا بكیشن یا مهیزووریان تهنیا خوهیدهرخستن بووت، وهپێچهوانهوه ئهوان ئازاردان كهسهیل تر و شكانن كهرامهت ئهوان جوور كهرهستهیێگ ئهڕا ڕهسین وه دهسڵات و حوكمڕانی وه سهر ئهوانوه زانن.))
ئهڕا ئهوهێگه بتوانیمن تئوری دهسڵات نهرم و مهفهوومهیل تر پهیوهس وهی بابهته له سهر میدیایی سهر وه كۆلۆنیاڵیزم ئێرانی دژ وه كوردسان تاقی ههلاجی بكهیمن، ههوهجه وه دورس كردن چوارچێوهیێگ دیریمن ئهڕا كلك نیشان كردن ههڵسوكهفت كهرهستهیل وهردهس دهسڵات نهرم . ههڵبهت بایهس ئهوهیچه باس بكهیمن وهكارهاوردن مهفهووم دهسڵات نهرم له ههڵسهنگانن وهگهرد دهسڵات سهخت وهو مانا نیه ك جموری ئسڵامی ئهڕا سهركوت و سهپانن دهسڵات و سیاسهتهیل خوهی كهڵك له دهسڵات سهخت دژ وه كوردسان وهرنهگرتووی. وه پێچهوانهوه كارنامهی ڕهژیم جموری ئسڵامی پڕه له تاوان و جنایهت دژ وه كورد. گرفتهگه ها لهوهیا ك ئی ڕهژیمه فرهتر له كانال دهسڵات نهرم و له بوارهیل میدیایی و فهرههنگیوه تهقالا ئهڕا جێخستن پلانهیل كۆلۆنیاڵیستی خوهی كردیهس. ههر وهی بوونهوه، میدیا جوور دهسڵات نهرم توانێت خهتهرناكترین چهك كۆلۆنیاڵیستی بووت دژ وه فهرههنگ و شوناس كورد، چویكه دهسڵات نهرم له متودهیلێگ كهڵك وهرگریت ئهڕا داگیركردن فكر و دڵ تاك كورد ك تو بێ ئهوهی وه خوهت بزانیت ههم دووچار ئاسیمیلاسیۆن بیتوه و ههمیچ بیت وه ههڵگر فهرههنگێگ ك وهگهرد ژینگه و رووح تاك كوردا یهكهو ناگرێت. له خوارهوه چارتێگ پیشكهش كریهت ئهڕا ئاسانكاری و فامین چوارچوو تئوری و مهفهوومهیل پهیوهس وه میدیا و دهسڵات نهرم.
چارت ١:میدیا و كهرهستهیل وهردهس جموری ئسلامی ئهڕا سهپانن سیاسهت كۆلۆنیاڵیستی خوهی له ڕووژههڵات كوردسان
ئانالیز (ههلاجیكردن)
لهی بهشه تهقالا كهیمن ك وه پشت بهسان وه فاكته و دهیتایهیل دڵنیاكهر بهشێگ لهو كهیسهیله ههلاجی بكهیمن ك پهیوهسن وه رووژههڵات كوردسان . جێ ئاماژهس ك تاوانهیل جموری ئسڵامی له ڕێ كهڵك وهرگرتن له میدیایهیل ئی نزاموه دژ وه كوردسان ئهو قهره فرهس ك وه نوویسان دهیان مینهوانی زانستی دومای ناتێت. ههر وهی بوونهوه، ئی بابهته تهنیا چهن نموونهیێگ له ڕهوڵ میدیایهیل جموری ئسڵامی جوور چهكێگ كۆلۆنیالیستی دژ وه ئرادهی ههرگز نهچهمیاگ كوردسان خهیته وهرچهم بهردهنگهیل خوهی. جێ باسه ك له بهین میدیایهیل جموری جوور دهسڵات دژ وه كوردسان تهنیا فوكوسمان ها له سهر (صدا و سیما) .
جهمهوكردن دهیتا و مهتریاڵ دڵنیاكهر نیشان دهیت ك ڕهژیم جموری ئسلامی له چوار دهیهی وهرینا له میدیا(صدا و سیما) جوور چهكێگ كۆلۆنیاڵیستی دژ وه هاووڵاتیهیل ڕووژههڵات كوردسان و تهنانهت حزبهیل كوردی له دهیشت سنوورهیل ڕووژههڵات كهڵك وهرگرتیهس. كارهیل مینهوانی وهرین ، باكراوند و تئوریهیل پهیوهس وهی بابهته نیشانی مهیهیت ك دهسڵات توتالیتهر جموری ئسڵامی وه ئارمانج كۆڵۆنیاڵكردن ژینگهی كوردسان كهڵك له دهسهڵات نهرم و سهخت وهرگرتیهس. ئهڕا ڕهسین وه ئارمانجهیل ئستراتیژیكی و درێژماوهی خوهی میدیا نهخش وهرچهوێگ لهی بهینه داشتیهس. له خواروه ئهڕا جوواودان وه پرسیارهیل ئی مینهوانییه و ڕهسین وه دهسكهفتێگ ،چهن كهیس جوور نموونه ههلاجی مهكهیمن.
كهیس ١: فهرمان جههاد ئسڵام سیاسی(جموری ئسڵامی) دژ وه ڕووژههڵات كوردسان جه ٢٨ گهلاوێژ ١٣٥٨ خوهرهتاویی
ههر ئهو جووره له ئهوهڵ ئی بابهته باسكردیمن جموری ئسڵامی ههر له ساڵهیل یهكم شووڕش مللهتهیل ئێران پهی وهو ڕاسییه بردوی ك میدیا توانێت جوور یهی چهك كۆڵۆنیاڵیستی و سهركوتكهر دژ وه موخاڵفهكان خوهی كهڵك له لێ وهربگرێت.ئهڕا نموونه سازمان(صدا و سیما)ی ڕهژیم نهخش وهرچهووێگ له وهڕێوهبردن سیاسهتهیل نزام ئالیگارشی دینی و خسوسهن ئیدۆلۆژی ولایهت فقیه له ئێران داشتیهس. فره جار باس لهوه كهن ك خود ڕههبهر ئهو وهخت جموری ئسڵامی یهكمین نهفهر بیهس ك پهی وه گارگهیهیل ڕادیوو تلیزوون بردیهس و تهنانهت ئاماژه وهو ئهوه كهن وهخت خوهی ناوبریای توانستیه له رێ فوتوكووپی و دهنگ خوهی له سهر نوار یا كاسێت شووڕش ٥٧ ڕههبهریی بكهیت. گاهس ههر وهی بوونهوه بووت ك خومهینی و ڕههبهرهیل ترهگ نزام ههر له یهكمین ڕووژهیل دامهزرانن سازمان (صدا و سیما)ئی سازمانه خستنه ژێر دهست دهوڵهت و ڕههبهر نزام ئی دهسڵات گرنگه خسته ژێر كونتروڵ خوهی.
جێ وهتنه ك ڕههبهر ئهو وهخت نزام یانێ خومهینی له ڕێ میدیاوه فهرمان جههادێگ ئسلامی و جهنگێگ ڕهوانی و تهمام ئهیار دژ وه ڕووژههڵات كوردسان و حزبهیل سیاسی كورد ڕاگهیاند.ههڵبهت وهر له ڕاگهیاندن فهرمان جههاد دژ وه كوردسان ڕهژیم جموری ئسڵامی له(جهنگ سێ مانگه) وهرانوهر ڕووژههڵات كوردسان و حزبهیل سیاسی كورد دووچار شكس هاتووی و ئهڕا دواره خوهڕێكخستن كهڵك له تاكتیك گفتگوو(مهزاكره) وهل نوێنهرهیل كورد وهرگرت. له ڕاسییا ئامانج جموری ئسڵامی لهی متوده ئهڕا چارهسهر كردن مهسهلهی كورد نهوی، بهڵكهم تواست وه یانكهی گفتگوو خوهی ئاماده بكهیت ئهڕا هێرشێگ سهراسهری دژ وه كوردسان. ئهوه بی ك خومهینی ڕههبهر جموری ئسڵامی فهرمان جههاد دژ وه كوردسان دهركرد.له خواروه دهق قسهیهیل خومهینی له وهخت ڕاگهیاندن جههاد دژ وه كوردسان خهیمنه وهرچهمتان:
خومهینی له پهیامێگ تلیزوونی و له یهی ڤیدیوو ك (٥٢) سانیهس، وه ئاشكهرا یهكمین جههاد ئسلام سیاسی دژ وه كورد دهرخهیت .له بهشێگ له قسهكانیا لهیوا فهرمان هێرش ئهڕا سهر رووژههڵات كوردسان ئلام كهیت:
((این توطعەگرا در صدر كفار واقع هستند.این توطعەگرهای در کردستان و غیر اون در صدر کفار هستند.با آنها باید با شدت رفتار کرد.دولت با شدت رفتار كند.ژاندارمری با شدت رفتار كند.ارتش با شدت رفتار كند.اگر با شدت رفتار نكنند ما با اونها با شدت رفتار می كنیم.))
لهی ڤیدیوو ٥٢ سانیهییه دوینیمن ك خومهینی جوور ڕههبهر جموری ئسڵامی یهكمین جههاد ئسلامی دژ وه نهتهوهیێگ سادر كهیت ك زوورمیان مسهڵمانن. له شوونی ناوبریاگ وه كهڵك وهرگرتن له میدیا جوور دهسڵات وه ئاڵهم ئاشكهرا فهرمان دهیت وه نیرویهیل نزامی خوهی ك وه تون ترین شێوه گهرد مهردم كوردسانا ههڵسوكهفت بكریهت. كوردهكان وه سهدر (كفار) مهزانێت و له رووی دیسكورسوه چهندین جار له ناو قسهكانیا ك كهمتره له یهی دهقهس ،كهڵك له كهلهمهی (شدت) وهرگرێت. ئی ههڵسوكهفت خومهینییه جوورێگ له دهسڵات سهخته، چویكه وه ئاشكهرا فهرمان جههاد دژ وه نهتهوهیێگ تر ئلام كهیت. له ڕاسییا ئیه ههمان پێناسهس ك (جوزیف نای) له بارهی تایبهتمهندیهیل ڕههبهریهت و دهسڵات سهخت ههڵسهنگان ئهڕای كهیت ك هوویشێد ڕههبهرانێگ ك له بانوه دهستوور ئهڕا خوار دهر بكهن وه پێیان مهوشن((پادشای كوییه-(The king of the mountain یانێ كهسێگ ك له بهرزترین نوقتهی كوییهیێگ دانیشتیه و قسهی ئهوهڵ و ئاخر مهكهیت .ئیهیچه مانای ئهوهسه ك ڕههبهرێگ جوور خومهینی كهفێته ناو كاتاگۆری دهسڵات سهخت(Hard power). له رووی حقووقیوه مهشیا خومهینی له دادگای (لاهه) جه هولهند وه تاوان ئهنجام دان جنایهت دژ وه بهشهریهت مهحاكمه بكریاتا ئهگهر ئیسه وه دۆنیاوه بیاتا ،چویكه ناوبریاگ وه ئاشكهرا دهستوور دهیت وه ئهرتش ك وه تون ترین شێوه دژ وه خهڵك كوردسان ههڵسوكهفت بكهن ك له ئهنجام ئی سیاسهته دهیان ههزار كهس له خهڵك ڕووژههڵات كوردسان ههر له كهڵێن شار كرماشان تا ئهیاڵهت ورمێ جه لایهن هێزهیل جموری ئسڵامیوه گیانیان له لێ سهنیا. له بارێك تروه، دهستوور جههاد خومهینی توانێت تێكهڵاوێگ له دهسڵات سهخت و نهرم بووت ك له له لای نای وه دهسڵات هوشمهندانه(Smart power)ناسیاس. دهسڵات هوشمهندانه لهی كهیسه وهو ماناسه ك خومهینی ئهڕا سهركوت كوردسان كهڵك له دهسڵات سهخت وهرگرێت ،وهلێ ئهڕا ڕهسین وه ئارمانجهكانێ ههوهجه وه ئهوه دیرێت ك بتوانێت قهنائهت وه نیروگهیل نزامی خوهی بكهێت یانێ ههر ئهو جووره نای هوویشێد بتوانی وه سهر دڵ و فكر یا عهقڵ كهسهیل ترا سهربكهفێت. سیاسهتێگ لهیوا له نووڕین نای یانێ كهڵك وهرگرتن له دهسڵات هوشمهندانه.
فهرمان جههاد خومهینی دژ وه كوردسان و موراڵخوازیی بێبهزهییانه
ڕاسل فره وه ڕووشنی باس لهوه مهكهێت ك موراڵخوازیی بێبهزهییانه له سهر بنهمای شكانن كهرامهت و ئازاردان ئنسانهیل ترهگ بهرجهسهته بیهسوه. ئیه ههمان كاره ك خومهینی له ٢٨ گهلاوێژ ٥٨ دژ وه كهرامهت و سهرروهری خهڵك كوردسان ئهڕا جێخستن ئیدۆلۆژیی نزام(ئسلام سیاسی) و وه قهوڵ خوهیان مهردم سالاریی دینی ئهنجامی دا. له حاڵێكا ئهوه جار یهكم بی له تاریخ ئسلام سیاسیا ك لایوا بێبهزهییانه فهرمان جههاد دژ وه نهتهوهیێگ دهربكریهت ك بهش زوورمیان مسهڵمانن. ئیهیچه نیشانهی ئهوه ڕاسیهسه ك خود خومهینی ك خوهی وه ولایهت فهقیه ، موراڵخواز و نوێنهر خوا له سهر زهوی مهزانێت ،وهلێ وه دهركردن فهرمان جههاد دژ وه كوردسان ماسكهگهی بان دهم و چهووی لادا و ماهیهت پوویچ ، بێبهزهییانه و گهندهڵ خوهی وه قهوڵ ڕاسل ئهڕا گێشت لایك بهرمهلا كرد.
كهیس٢: پرۆپاگهنده و جهنگ ڕهوانی(صدا و سیما) جوور چهكێگ كۆلۆنیالیستی دژ وه حزبهیل ڕووژههڵات كوردسان
ههر ئهو جووره لهیهوهر باس له نهخش (صدا و سیما) له پهیوهندی وهل سازمانهیل سیاسی كردیمن، وه پای ماددهی ٥٥ یهكیك له ئهركهیل ئی سازمان دهوڵهتییه وهرێخستن پروپاگهنده دژ وه ((گروههای ضد انقلاب و ستون پنجم)) و ئاشناكردن خهڵك وهگهرد ماهیهت فكری و پراكتیكی ئهوانه. ههر وهی بوونهوه، (شبكه كردستان) وه یانكهی (دهه فجر) دوو دوكومنتهر(مستند) له ژێر ناو (( لبه دو تیغ)) دژ وه حزبهیل ڕووژههڵات كوردسان وه شێوهیێگ پرۆفیشناڵ و ههدهفمهندانه وڵاو كردوه. له خواروه تهقالا كهیمن ك چهن بهشێگ له دكومنتهر یهكم ك له ههڵكهفت ١٠ بێمهن ١٣٩٩ له شهبهكهی ناوبریاگ وڵاو بیوه، ههلاجی بكهیمن.
وهر له ههر شتێگ بایهس ئاماژه بكهیمن ك جهنگ ڕهوانی(Psychological warfare) ڕهژیم تهیران دیاردهێیگ نوو دژ وه ئازادیخوازهیل ئێران و بهتایبهت كوردسان و سازمانهیل سیاسی ئی بهشه نیه. له ڕاسییا جهنگ ڕهوانی نزام ولایهت فهقییه ههر له ساڵهیل ئهوهڵ وه دهسڵات ڕهسین ئی نزامه دهسوهپێ كریاس و تا ئیسه وه شێوهی تاكتیكی و سیستماتیگ بهردهوامه.
له دكومنتهر (( لبه دو تیغ) له بهش یهكم، وه بههانهی دڵسوزی ئهڕا خهڵك ڕووژههڵات كوردسان، كاروهدهسهیل شبكه كردستان ك سهر وه سازمان(صدا و سیما)ی جموی ئسلامیین وه تون ترین شێوه و وه ئسفاده له كهرهستهیل ڕهوانی و فكری تهڵاش كهن ك وه ههر قیمهتێگ بیهس وه قهوڵ جوزیف نای، فكر و دڵ هاووڵاتیهیل كوردسان له ڕێ دهسڵات نهرموه وه قانجاز ئارمانجهیل ئیدۆلۆژیكی خوهوان بێزن. ئهڕا وێنه له دهستپێگ ئی ڤیدیوو ٣٠ دهقیقهییه و له دهقیقهی (٢:٢٩) سانیه،ڕههبهر جموری ئسڵامی(خومهینی) ئهڕا خوهههڵكیشان و شاردنهوهی روویمهت پڕ له تاوان خوهی له ژێر ناو موڕالخوازی و دڵسوزی ئهڕا كوردسان لهیوا باس له حزبهیل كوردی مهكهێت: ((اینها می خواهند كردستان را از ایران كنار بزارند و ببرند سوراخ چیزهای دیگر و نمی خواهند خدمت به شماها بكنند)).
ئی قسهیهیل خومهینییه نیشانهی ئهو ڕاستیهسه ك ناوبریاگ وه ئسفاده له دهسڵات نهرم توایت فكر و دڵ تاك كورد له ڕووژههڵات ههر ئهو جووره ك جوزیف نای باس كهیت، وه قانجاز نزام ئسلامی وهكار بارێت، بێ ئهوهوی ك ههوهجه وه تون و تیژی داشتوویت یا ههزینهی فرهێگ ئهڕا ڕهسین وه ئارمانجهكانێ مهسرهف بكهیت.له ڕاسییا پهخش قسهیهیل خومهینی له ههل و مهرج ئیسه له بارهی حزبهیل كوردی ك تاریخهگهی ههلهوگهردیهت ئهڕا چوار دهیه وهر له ئیسه ،توانێت دهرخهر ئهو فاكته بووت ك حوكمهت ئورولیی جموری ئسلامی ئهڕا سهركوت و درێژهدان وه سیاسهت كۆڵۆنیاڵیستی خوهی له كوردسان بهردهوام تومهت ئهوه خستیهسه پاڵ كوردهكان ك ئهوان خوازیار((تجزیهطلبی، افراطی گری ) و كارهیل تروریستین. ههڵبهت ئی پرۆپاگهندهیله تهنیا دژ وه نهتهوهی كورد و حزبه سیاسییهكانی جه لایهن میدیایهیل ئێرانوه وهڕێوه نمهچوت، بهلكهم دژ وه نهتهوهیهیل ترهگ قهیر فارسیچ ههمان سیاسهت میدیایی ئهنجام دریهت. ئهڕا نموونه نهتهوهی بهلووچ یا عهرهو وه تروریستهیل بنیاتگهرایی توندڕهو مهزانن و توركهكانیچ جوور تروریستهیل فاشیست یا شووینیست ناو بهن.ئارمانج بنهڕهتی دهزگای پرۆپاگهندهی جموری ئسڵامی ئهڕا ئهوهسه ك شووناس نهتهوهیهیل ژێردهس و حزبهیلی سیاسییان بپلكنێت وه كارهیل تروریستی ،بنایتگهرایی ئسلامی و فاشیستی تا لهیوا ئهوان جوور دوژمن مهردم و نزام ئسلامی ههم له ئاست ناوخۆیی و ههمیچ له ئاست ناودهوڵهتی بێ ئتبار بكهیت. ههڵسوكهفت دهزگای پرۆپاگهندهی ڕهژیم دژ وه نهتهوهی كورد و حزبه سیاسییهكانێ جوورێگ له كهڵك خهراو وهرگرتن له موراڵ و موراڵخوزایی پوویچه ئهڕا ڕهسین وه ئارمانجهیلێگ ك وه قهوڵ ڕاسل سهراپا گهندهڵن. له لایێگ تروه، سهراپای ئی دكومنتهره وه رووشنی ماهیهت و نهخش سازمان(صدا و سیما) جوور چهكێگ كۆلۆنیاڵیستی و بازو دهزگای پرۆپاگهندهی ئی سازمانه نیشان مهیهت. نمادهیل و دیسكورسێگ ك لهی ڤیدیوو جوور جهنگ ڕهوانی وهكار چووت، دهرخهر ئهو ڕاسییهسه ك بهرههمێگ لهیوا له سهر بنهوای بڕیارێگ شهخسی و یهكلایهنه دورس نهویهس ،بهڵكهم ئی كاره له چوارچوو ئهركهیل دیاریكریای (صدا و سیما) فورم گرتیهس ك وه پای (مصوبە مجلس شورای اسلامی) كهفتیهسه وهرهسهی ئی سازمانه.
كهیس ٣: تهوهین وه نمادهیل كورد و سیپاڵ(لهباس) كوردی جوور نموونه له شهبهكهی ٢ (صدا و سیما)ی ڕهژیم
ماوهیێگ وهر له ئیسه كوڵه ڤیدیویێگ جه شهبهكهیل كوومهڵایهتی وڵاو بیوه ك پێشكهشكار یهكیك وه بهرنامهیل (صدا و سیما) له مێمان بهرنامه پرسیار كهیت: (( این لباس چوپانی چیست؟)) و مێمان بهرنامه له جوواو مهوشێت: (( این لباس كاوه آهنگر و نماد آزادی از چنگال استبداد است.))
كۆلۆنیاڵیزمی فهرههنگی یهكیك وه جوورهیل داگیركارییه ك كهرهستهیل كۆڵۆنیاڵیستی ئهڕا نموونه له ڕێ میدیا و دیسكورس زوانوه تهقالا ئهڕا ئهوه مهكهن ك ئنسانهیل كۆلۆنیاڵكریای ناچار بكریهن ك نمادهیل خوهیان(لهباس كوردی) ك نمادیێگ فهرههنگی و كوومهڵایهتییه، له وهرچهوویان بخهن. ئهڕا نموونه ناوهاوردن سیپاڵ یا كهل و پهل كوردی جوور لهباس وهر شوان له لایێگ ئهڕا ئهوهسه ك نمادهیل نهتهوهیی و فهرههنگی كورد بێ قیمهت نیشان بێریهت و لهو لایچووه نیشانهی ئهو حهقیقهتهسه ك سیاسهت كۆڵۆنیالیستی ئێران و فهرههنگ ڕهگهزپهرهستانهی نهتهوهی باڵادهس له ناو ئهقڵیهت و دڵ سازمان(صدا و سیما) ی دهوڵهت كۆڵۆنیاڵیستی ئێران ڕهگ و ریشه داكوتایهس. تهوهین وه نمادهیل فهرههنگی كوردی و (( شوان)) جوور ئنسانێگ شهریف و نان دهرهاوهر لهو ڕاسیوه سهرچهمه مهگرێت ك ستهم سیستم كۆلۆنیاڵیستی تهنیا له رووی سیاسی یا ئكنوومییوه نییه، بهڵكهم له رووی ئیدۆلۆژیكیچوه خوهی دهرخهیت و ئهڕا نموونه بابهت ناونیتكهژهنین ، خوهههڵكیشان و حهساو نهكردن ئهڕا ئسانهیل ژێردهس، توانێت بخهیتهمانه فكر وتارهیل (ژان پوڵ سارتر)) له سهر كهیس داگیركریان جهزائر وه لایهن فهرانسهوه. سارتر لهی بارهوه هوویشێد: ((ئیمڕووژ گێشتمان زانیمن ك ئیمه بیمنهس وه بایس ئهوه نهتهوهیێگ تر ورسێ و كوومهڵكووش بكریهن تا له وهرانوهر ئیمهیا سهر بخهفنن و تهسلیم بوون. ئی مللهته ههمراێ مانهس، وهلێ وه چ قیمهتێگ.))
كهیس٤:نهخش(صدا و سیما) ئهڕا شكانن كهرامهت ئنسان كورد له رێ وهرگرتن (اعتراف اجباری)
سیستم كۆڵۆنیاڵیستی ئێران له زهمان وهدهسهو گرتن جڵهو دهسڵات تا ئیسه توانستیه ئسفاده له ((اعترافات اجباری)، دادگایهیل نمایشی و بهرنامهیل پڕ له سكانداڵ موراڵی له رێ (صدا و سیما)جوور چهكێگ كۆلۆنیاڵیستی دژ وه موخالفهیل خوهی خسوسهن چالاكهیل سیاسی و مهدهنی كورد بكهیت. ئی سازمان ڕسوا ك ریموتهگهی ها وه دهس ڕههبهر جموری ئسڵامی یانێ خامنهییوه، تا هێمان سهدان بهرنامه ك ههڵگر ((اعترافات اجباری) و شكانن كهرامهت ئنسانهگان چ له ناوخۆ و چ له دهیشت وڵات ئهنجام دایهس. تاوانهیل ئی سازمانه دژ وه ڕووژههڵات كوردسان ئهو قهره فرهس ك ئیمه ناتوانیمن لهی بابهت سنوورداره نموونهیهل فرهێگ بخهیمنه وهرچهمتان، وهلێ گێشتمان داستان پاوهگهزدان زندانیهیل سیاسی ، مهدهنی و عهقیدهتی كورد له ناو زندانهیل ڕهژیم ئالیگارشی ئێران ژنهفتیمهس و گاهس ئی بابهته چشت تازهێگ نهوت. ههر جوورێگ بووت ئی بابهته تهقالا كهیت ك یهی نموونه له ههزاران تاوان ڕهژیم دژ وه زندانیهیل كورد بخهیته وهر دهستان.
مهساحبهیێگ نمایشی و مەتنێگ لهیهوهر ئامادهكریای((جوورێگ له متود وهزارهت ئتڵائات جموری ئسلامی ئهڕا شكانن كهرامهت موخالفهكانێ)
یهكیك وه نموونهیهیل دگان وهپێانان ناچاری((اعترافات اجباری) له ژێر شكهنجهیا تایبهت وه كهیس زندانیهیل سیاسی كوردی( لوقمان و زانیار) مرادییه ك له ئاخرهیل ساڵ ١٣٩٧ خوهرهتاویی وه لایهن دهوڵهت كۆلۆنیاڵیستی ئێرانوه ئدام كریان. جێ وهتنه ك یهكیك وه سازمانهیل دهفا له حقووق بهشهر ك له دهیشت وڵات خهریك كاروبار حقووق بهشهریین توانستووین له ڕێ ناردن موبایلێگ وه دزییوه ئهڕا ناو زندان، مساحبهیێگ وهگهرد لوقمان و زانیار ئهنجام بیهن.
جێ باسه ك مانگ گهلاوێژ ١٣٨٨ لوقمان مرادی وهگهرد كوڕ مامووێ یانێ زانیار مرادی وه لایهن نیرویهیل ئتڵائاتی ئێرانوه دهسوهسهر كریان. ئی دوو كهسه وه یانكهی كووشتن سێ نهفهر و یهكیك لهوان كوڕ ئیمام جمهی مهریوان وهبێ هوویچ بهڵگهیێگ دڵنیاكهر ماكووم كریان. كاروهدهسهیل ڕهژیم لوقمان و زانیار له ژێر شكهنجهیا ناچار كهن ك دگان وه تاوانێكا بنهن ك ئهوان هوویچ نهخشێگ له تێا نهیاشتنهس. ئهڕا نموونه ئهوان ناچار كهن ك بوویشن ئیمه ئهندام كومهڵه بیمنهس و دهستوور كوشتن ئهو كهسهیله بهتایبهت كوڕ ئیمام جمهی مهریوان وه لایهن سازمان ناوبریایوه دهركریاس. دهزگای ئتڵائاتی ڕهژیم له یهی نمایش سیاسی دوویر له ئهرزشهیل موراڵی، كارێگ كهن ك لوقمان و زانیار چهوویان بكهفێت وه ئیمام جمهی مهریوان و له وهرانوهر دویربین داوای بهخشین بكهن.
وه پای سهنتهیل جێ ئتوار ك وه لایهن سازمان حقووق بهشهریی (عدالت برای ایران) وه دهسهاتیهس، كاروهدهسهیل ئتڵائات ڕهژیم له سنه وه تون ترین شێوه لوقمان و زانیار خستووینه ژێر شكهنجه. لوقمان لهیوا باس وهسهرهات خوهی له زندان ئهڕا (عدالت برای ایران) كهیت:
(( برای اینكه ملاقات با امام جمعه را قبول كنم دو تا سه روز مرا حد(كتك زدن) می زدند. خانوادهام را تهدید كردند و گفتند خواهرهایت را می گیریم، خانوادهات را می گیریم، همهتان را نابود می كنیم، بهت تجازوز می كنیم.))
جێ باسه ك لوقمان و زانیار وه نوویسان نامهیێگ تایبهت ئهڕا ((ئهحمهد شههید))، خهوهر ڕهسان تایبهت سازمان مللهتهیل یهكگرتگ ئهڕا پهیجوور بین كهیس حقووق بهشهر له ئێران ،باس له شكهنجهیهیل جسمی و ڕووحی خوهیان وه لایهن كاروهدهسهیل زندانوه كهن. ئهوان تهنانهت باس له ههڵسوكهفت دویر له پرنسیپهیل موراڵی وه لایهن شكهنجهدهرهیل ڕهژیم له زندان مهكهن:
(( بطری آوردند و گفتند یا باید(اعتراف) را قبول كنی ی اگر نكنی باید روی این بطری بنشینی.آنها مرا به تجاوز تهدید كردند و گفتند یا انتخاب می كنی یا دیگر این آخرین انتخاب تو خواهد بود.مجبور شدم قبول كنم چون تحمل چنین شكهنجهای را نداشتم. روی آلت تناسلیم خونریزی و سوختگی شدید داشتم و بیشتر از این تحمل این شكهنجههای وحشیانه را نداشتم.))
جێ باسه ك لوقمان و زانیاری مرادی گهرد ئهوهی ك شكهنجه و بێ هورمهتیهیل فرهێگ تاموڵ كردن و تهنانهت له ژێر شكهنجهیا ئاماده بین ك دگان وه تاوانهیلێكا بنهن ك هوویچ پهیوهندیێگ وه ئهوانوه نهیاشتیهس گهرد تهمام ئیانه، ڕهژیم كۆلۆنیاڵیستی تهیران ههڵكهفت ٢٢ گهڵاڕێزان ١٣٩١خوهرهتاویی له كاناڵ تلیزوونی پرس تێڤی(Press TV) سهر وه وهزارهت ئتڵائات و سازمان (صدا و سیما)ی جموری ئسڵامی(اعترافات) لوقمان و زانیار و دیداریان وهگهرد ئیمام جمهی مهریوان جوور بهش تایبهتێگ له بهرنامهی (ایران امروز) وڵاو كردوه. لوقمان و زانیار مرادی له ههڵكهفت ١٧ی خهرمانان ١٩٩٧ وهبێ هوویچ تاوانێگ ئدام كریان.
له ڕاسییا ئی جووره له ههڵسوكهفت دژ ئنسانی یا موراڵخوزایی بێبهزهییانه دژ وه (لوقمان و زانیار مرادی) دهرخهر ههمان ڕهوش یا ڕهفتاره ك نزام رووحانیهت و كۆڵۆنیاڵیزم ئێرانی له وهخت وه دهسڵات ڕهسینیان تا ئیسه دژ وه ئنسانگهل ئازادیخواز له ئێران و خسوسهن ڕووژههڵات كوردسان هاتیهسه ئسفاده كردن. ئهیهر وه وردبینیوه بنوڕیمه ماشین تاوانهیل ڕهژیم دژ وه خهڵك كوردسان، ئهڕامان دهركهفێت ك ڕهژیم ناوبریای له تهمام ئی دهورانه له هوویچ تاوانێگ دژ وه كورد درێغی نهكردیهس. یانێ وه گشتی توانیمن بوویشیمن ك كاروهدهسهیل تهیران وه ئازاردان كورد یا پێشخستن كوردفۆبیا(-ههراس جه كورد Kurdphobia) ههم تهقالا ئهڕا ئهوه كردنهس ك خوهیان وه سهر كوردا فهرز بكهن و ههمیچ لهیوا فكر كهنوه ك وه ئازاردان كوردگهل توانن فرهتر خزمهت وه ئارمانگهل ئسلام سیاسی و وهلایهت فهقی بكهن. گاهس ههر وهی بوونهوه بووت ك ئهوان وه ئسفاده له مورالخوازیی بێبهزهییانه له ژێر ناو مهردم سالاریی دینی(Religious democray) وه دویای جوورێگ له خوهیههڵكیشان((Self-Validation)) ئهڕا نزامهكهیان گهردیهن تا دڵسوزی ئهڕا خهڵك كوردسان.
دهسكهفت
له ئاخرین بهش ئی مینهوانییه تهقالا كهیمن ك له شوون وهدهسهاوردن دهیتا و مهتریاڵ دڵنیاكهر و ههلاجیكردنیان وه پشتیوانی تئوری یا مهفهوومهیل پهیوهس، جوواو پرسیارهیل بنهڕهتی ئی مینهوانییه بیهیمنوه.
ئایا میدیایهیل ئێران بەتایبەت ” صدا و سیما” چ شوون و لوونێگ لە نزام جموری ئسڵامی دێرن و ئی دەزگا وە لایەن چ ئەکتورەیلێگوە چەرخیەت؟
وه پای بهلگهیهل وهسهاتێ، میدیا وه گشتی و تلیزوون وهتایبهت نهخشێگ كلیدی و حهیاتی له سهردهم تكنولوژیا و پسا-مودڕن دیرێت و وه قهوڵ جان پیلجر، سهردهم زانیاری له بنهڕهتا سهردهم میدیاس و ئیمه بهش فرهێگ وه جهنگهیل خوهمان له رێ ئی دهزگاوه ئهنجام دهیمن. ههر لهیوا دهیتاكان باس له ڕهوڵ هاشاههڵنهگر میدیا جوور دهروازهبان دموكراسی و پارێزهر دموكراسی حهساو مهكریهت.
له وڵاتێگ نادموكراتیك و كۆلۆنیاڵیستی وه ناو ئێران، میدیاكان ههر له تلیزوون بگر تا ڕهسێته چاپهمهنی ها له ژێر كونتروڵ دهزگایهیل ئتڵائاتی نزام و شهخس خامنهیی. سازمان (صدا و سیما) وه تهمامی ها له ژێر دهس براگهوره(Big Brother) یانێ خامنهیی ڕههبهر جموری ئسڵامی. ئی سازمانه بیهس وه چهكێگ كۆلۆنیاڵیستی دژ وه نهتهوهیهیل ژێردهس خسوسهن نهتهوهی كورد. له لایێگ تروه، میدیایی دهوڵهت ئێران بیهس وه كهرهستهیێگ خهتهرناك و شوون دانهر ئهڕا سهركوت، شكانن كهرامهت ئنسان، تاریخ سازیی ساخته، پرۆپاگهنده دژ وه موخاڵفهیل سیاسی ڕهژیم به تایبهت حزبهیل كوردی . وه گشتی میدیایی جموری ئسڵامی یانێ كهرهستهیێگ ئهڕا شكهنجه، بێ موراڵی، ترسانن و شكانن كهرامهت ئنسانهیل ئازادیخواز.
ئایا سیستم کۆلۆنیاڵیستی ئێران ئەڕا کپەوکردن دەنگ موخاڵفەکانێ لە چ متودەیلێگ کەڵک وەرگرێت؟
له سهر بنهڕهت دهیتایهیل و زانیاریهیل ههلاجی كریای له بابهته، مهفهووم تون و تیژی ، جهنگ ڕهوانی و ئیدۆلۆژیكی، موڕالخوازیی بێبهزهییانه، پرۆپاگهنده دژ وه دوژمنهیل خوهی بهشیێگ بنهڕهتی له سیاسهتهیل گشتی میدیایی ئێرانن خسوسهن تلیزوون.ڕهژیم تهیران ئهڕا جێخستن ئی سیاسهتهیله كهڵك له دهسڵات نهرم(Soft Power)و برێگ جاریچ كهڵك له دهسڵات سهخت(Hard power) وهررگرتیهس. وهو مانایێگ تر، رهژیم تهیران له رێ دهزگایهیل ئتڵائاتی خوهیوه دوژمنهیل یا موخاڵفهیل خوهی شناسایی مهكهیت و لهو لایچوه سازمان(صدا و سیما) ئهركدار كهیت ك دژ وه ههر ههڵسوكهفت یا ئهڵترناتیڤێگ ك وهگهرد ساختار ئیدۆلۆژیكی وڵایهت فهقییه ناتێیوه بووسن. شایهت بێخود نهوت ك خامنهیی پا له بان ئهو ڕاسییه دهیته گهز ك ناوت میدیا بكهفێته دهس دوژمنهیل جموری ئسڵامی و ناوبریای میدیا جوور چهكهیل شیمیایی پێناسه كهیت.
ئایا حوكمهت ئێران چەنێگ توانستیه وە کەڵک وەرگرتن لە میدیا جوور دەسەڵاتێگ کۆلۆنیاڵیستی و سەرکوتکەر دژ وە ڕووژهەڵات کوردسان کەڵک وەربگرێت و چ ئامانجهیلێگ ها لە پشت ئی سیاسەتە؟
ههر ئهو جووره ك له بهش یهكم ههلاجیكردن ئی بابهته باسكردیمن، جموری ئسڵامی ئێران ههر له ساڵهیل یهكم وه دهسڵات رهسین خوهی، كوردهیل ڕووژههڵات و حزبهیل سیاسی ئی بهشه له كوردسان جوور سهدر(كفار) حهساو كردییهس. فهرمان جههاد خومهینی دژ وه كورد له چوارچوو ئی كۆنسپته وهڕێوه چیهس. نزیك وه چوار دهیهس ك ڕووژههڵات كوردسان وه لایهن نزام كۆلۆنیاڵیستی جموری ئسلامیوه داگیر كریاس.
بێگومان دهزگایهیل میدیایی ئی ڕهژیمه خسوسهن(صدا و سیما) ڕهوڵێگ كلیدی دیرێت ئهڕا گواستنهوهی فهرههنگ كۆلۆنیاڵیستی و ئیدۆلۆژی جموری ئسلامی له كوردسان. گهورهترین بهڵگه ئهڕا ئی ئستدالاله ئهوهسه ك ئی سازمانه نه تهنیا ها له ژێر كونتروڵ و مودیرییهت ڕههبهر جموری ئسڵامی، بهڵكهم پهیوهندیێگ فره نزیك وهل سازمانهیل((قضایی، نطامی و اطلاعاتی))، جموری ئسڵامییا دیرێت. وه گشتی له ناوخۆ ئێران دهزگایهیل میدیایی جموری ئسلامی جوور چهكێگ كۆلۆنیاڵیستی گهرد مهسهڵهی كورد له ڕووژههڵات ههڵسوكهفت كهیت و زوان فارسی و شهبكهیهیل ئوستانی له كوردسان ههڵگر گواستنهوهی ئیدۆلۆژی و پلانهیل كۆڵۆنیاڵیستی ئێرانن. ئهڕا رهسین وه ئارمانجهیل جموری ئسڵامی له كوردسان بووجهیێگ كهڵێن له ئختیار سازمان (صدا و سیما) دانریاس و لەو لایچووە وهزارهت ئتڵائات رهژیم و خود خامنهیی جوور پادشای كوییه وه قهوڵ جوزیف نای، لهو بان بانوه دانیشتیهس.
زانیارییهكان باس لهوه كهن ك ڕهژیم كۆڵۆنیاڵیستی ئێران له هیچ تون و تیژییگ دژ وه كورد دهس ناپارێزێت. ههر ئهو جووره ك ویرمهند فهرانسهوی یانێ (سارتر) باس كهیت ئارمانج تون و تیژی و داگیركهرانه تهنیا ئهڕا ئهوه نیه ك ناچار بیت و مل ئهڕا دهسڵات كۆلۆنیاڵیستی بخهفنیت، بهڵكهم ئهوان توان كهسهیل ژێردهس خوهیان له ئنسان بین بخهن .ههر وهی بوونهوه، دهوڵهت كۆلۆنیاڵیستی ئێران تهنیا وه ئهوه ڕازی نمهوت ك كوردهیل ڕووژههڵات جوور نموونه تهسلیم ئرادهی ئهو بوون، بهڵكوو ئهوان توان فهرههنگ، شوناس و نمادهیل كورد له بهین بوون و زوان (فارسی) له جێ زوان كوردی دابنهن و وهیجووره توزه توزه فهرههنگ كوردی له بنج و بناوانوه ژینوساید بكهن. دواره وه قهوڵ سارتر، چشتێگ ك جهلادهكان(جموری ئسڵامی) فره ههوهجه وهپێ دیرن، سوكایهتیكردن وه (قوروانیهیل) خوهیان و شكانن كهرامهت ئهوان تا شوونێگ ك شهكهت بوون و ههست بكهن دی مانهوهیان هوویچ سوودێگ نهیرێت.
له ئاخروه، تهنیا ئهوه مایهسوه ك بوویشیمن گهرد تهمام ستهم، تون و تیژی، شكهنجه، كووشتن، داگیركاری، پروپاگهنده و موراڵخوازیی بێبهزهییانهی ڕهژیم كۆلۆنیاڵیستی ئێران دژ وه كورد، وهلێ تا نوویسان ئی خهتهیله خهبات و پاوهگهزدان نهتهوهی ههرگز نهچهمیای كورد له تهمام بوارهیل كوومهڵگه ئدامه دێرێت. ههڵبهت خهبات و تێكوشان ڕووژههڵات كوردسان له ههڵسانگانن وهگهرد نزامێگ كۆلۆنیاڵیستی ك ٤٢ و ساڵه تهقالا ئهڕا له ناوبردن فهرههنگ و شوناس نهتهوهیێگ وه ناو كورد كهیت، كافی نیه. كوردهیل ڕووژههڵات و حزبهیل سیاسی بایهس ئهگهر جارێگ ئهڕا ههموویشه بیهس، تهمام پتانسیهڵ و تواناییهیل خوهیان له تهمام بوارهگان دژ وه سیستم كۆڵۆنیاڵیستی ئێران بوهنه كار. له لایێگ تروه، ئهگهر بگونجیهت حزبهیل ڕووژههڵات كوردسان بایهس میدیایێگ هاوبهش دژ وه میدیایی كۆلۆنیاڵیستی ئێران داشتووین.
وه كوڵی، ڕووژههڵات كوردسان ههوهجه وه موبارزهیێگ دژه كۆلۆنیاڵیستی له پاڵ تهڵاش ئهڕا دموكراتیزهكردن ئێران. تاریخ موبارزاتی كورد له باكوور، باشوور و ڕووژاوایی كوردسان وه پیمان هوویشێت ك ئهولوویهت دان وه مهفهوومهیلێگ جوور دموكراسی، حقووق شاروهندی و دواره بنیات نان پایتهختهیل كۆلۆنیاڵیستی و ژیان له ناو جوقرافیایی سیاسی دهسڵات داگیركهر له نواێ خهبات دژه كۆلۆنیاڵیستی وه هوویچ كوره ناڕهسنێتهمان. ئیه وهو مانا نیه ك من بوویشم ئهو مهفهوومهیله گرنگ نیهن. ههر كام لهو مهفهوومهیله گرنگن وهلێ نهك وه قیمهت فهرامووش كردن تێكوشان دژه كۆلۆنیاڵیستی. ههر لهیوا ناوت له فكرمان بچووت ك كورد له ناو ههر كام له دهسڵاتهیل كۆلۆنیاڵیستیا كهمینهس(اقلیت) و ئهو وهخت ئهو ترسه ههس ك رووییه تاریگهكهی دموكراسی(The Dark Side Of Democracy) ههمان چارهنوویس وه سهرت بارێت ك ئیسه(بهغدا) و ((ئهنكارا) وه سهر كورد هاوردنهسهی.
پێشنیار ئهڕا مینهوانی له ئایندهیا
ئی مینهوانییه ك ئیسه ها له وهردهستان هوویچ وهخت ناتوانێت گهزاف ئهوه له لێ بیهیت ك توانستیه تهمام ڕهههندهیل یا روویهیل دهسڵات نهرم و جهنگ ڕهوانی و تهمام ئهیار جموری ئسڵامی له ڕێ میدیاوه دژ وه ڕووژههڵات كوردسان ههلاجی بكهێت. كارێگ لهیوا نه وهل لوژیكا تێتوه و نه تاقه نهفهرێگ توانێت سیاسهتهیل كۆلۆنیاڵیستی ئێران دژ وه كوردسان وه چاڵش بكهیشێت. تاوانهیل ڕهژیم تهیران له ماوهی چوار دهیهی وهرین دژ وه ئنسانهیل ئازادیخواز له سهراسهر ئێران وه گشتی و كوردسان به تایبهت ئهو قهره فرهس ك ههوهجه وه چهندین ناوهند زانستی ههس ك بتوانێت له تهمام دهروهچهكانوه جنایهتهیل ڕووحانیهت شیىعه دژ وه كورد بكهیت وه دكۆمێنت و له دادگای ناودهوڵهتی دژ نزام ناوبریای بوهیتهی كار.
یهكیك له كارهیل پێویست ئهڕا پاوهگهزدان و تێكوشان دژ وه فهرههنگ كۆڵۆنیاڵیستی ئهوهسه ك ناوهندهیل ئاكادیمی كورد وه چهك زانستی بچن وه گژ دیاردهی كۆلۆنیاڵیزم له كوردسان و لهیوا زهین و فكر تاكهیل كورد گهرد ئهو حهقیقهته ئاشنا بكهن ك جوقرافیایی سیاسی ڕووژههڵات كوردسان ههر له كهڵێن شار كرماشان تا ئهیاڵهت ورمێ وه لایهن ئێرانوه كۆلۆنیاڵكریاس. له شوونی حزبهیل سیاسی بایهس بتوانن له سهر ئهنجامهیل وهدهسهاتێ له رووی زانستیوه ئاڵ و گوڕ وه سهر دیسكورس سیاسی یا بهرنامهیل سیاسی خوهیانا بارن. بێگومان نهتیجهی ئی كاره بووت وه فاكتورێگ ئهڕا دورس كردن گفتمان دژه كۆڵۆنیاڵیستی یا لاخوارهگهی مهفهوومێگ وه ناو كۆڵۆنیاڵیست ئێرانی ئهڕا ئهوهی ك تاك كورد ههست وهو ڕاسییه بكهێت ك ((كوردسان)) نیشتمان یا وڵاتێگ كۆلۆنیاڵكریاگه.
وه باوهڕم له پهیوهندی وهل خهبات دژ وه دهسڵات و میدیایی كۆلۆڵۆنیاڵیستی ئێران، ئهرك قورسێگ كهفێته بان شان ئاكادیمیهیل ڕووژههڵات كوردسان.ئیهیچه وهو ماناسه ك ئاكادیمیهیل كورد ههوهجه وه كار مینهوانی و زانستی یا تئوری دژه-كۆلۆنیاڵیستی دێرن.چ جوورییه ك كهسێگ جوور ((ئدوارد سهئید)) توانست وه دانان تئوری ئوریانتالیزم(Oriantalism) پێناسهی پهیوهندییهیل بهین رووژاوا و ڕووژههڵات بكهیت، وهلێ ئاكادیمیهیل كورد نهتوانستنه تا ئیسه كارێگ لهیوا ئهنجام بیهن؟
له لایێگ تر، پهروهردهی دژه كۆلۆنیاڵیستی توانێت نهخشێگ كلیدی له سهر منتالیتیهت تاك كورد له ڕووژههڵات كوردسان داشتوویت و من ئهڕا پشتیوانی ئی نووڕین خوهمه، وه ههوهجهی زانم پهنا بوهمه وهر قسهیێگ مهیشوور وه لایهن ((ژان ژاك روسوو))، ویرمهند وهناودهنگ فهرانسهوی له پهیوهندی وهگهرد خهڵك لههستان. روسوو جارێگ وه سهفهر چووت ئهڕا لههستان تا وهپێیان دهسمیهت بیهیت ك بتوانن دهسڵاتێگ قهوی ئهڕا خوهیان بنهنهیهكوه. ناوبریای وهپێیان مهوشێت ئهگهر ئیوه بخوازین نیشتمان و دهسڵات دهرهقهت دارێگ داشتووین، بایهس ههر له ئیسهوه سێ چشت یای مناڵهیلتان بیهن( تا ههڤده ساڵان):
١.ئهدهبیات و ڕێزوان زوانتان.
٢.دیرۆك نیشتمانتان
٣.ناو ئوستان، شارهیل و ئاواییهیلێگ ك ئیسه دیرێن…
سەرچەمەیل ئنگلیزی
A.Kupfer Schneider: International Media and Conflict Resolution(2010).
https://www.researchgate.net/publication/41372269_International_Media_and_Conflict_Resolution_Making_the_Connection (Accessed: 2021-01-11).
Arendt, Hannah (2004). The origins of totalitarianism. New York, N.Y.: Shocken Books
Asghari Rad, J.(2011).An Introduction to Public Diplomacy. Tehran: Kosar Educational Research Center.
Curran, James (1995). Media, power and politics. Routledge
Nilsson, Jakob& Wallenstein, Sven-Olov(ed), 2013: Foucault Biopolitics and Governmentality.Södertörn Philosophical Studies, Södertörn University.
Leader`s Address to Members of Basij. Nov.25, 2009.Available(Online) at:
https://english.khamenei.ir/news/1211/Leader-s-Address-to-Members-of-Basij (Accessed: 2021-01-27).
Loomba, Ania. (2015). Colonialism/postcolonialism. Third edition. London: Routledge, Taylor & Francis Group
Mathieu, Anne.ژان پل سارتر و جنگ الجزایر
https://ir.mondediplo.com/2004/11/article468.html ( Accessed: 2021-01-14).
Müller, Lisa: The impact of the mass media on the quality of democracy within a state remains a much-overlooked area of study. Available(online) at:
https://blogs.lse.ac.uk/eurocrisispress/2014/12/10/the-impact-of-the-mass-media-on-the-quality-of-democracy-within-a-state-remains-a-much-overlooked-area-of-study/ ( Accessed: 2021-03-03)
Newton, Kenneth & Deth, Jan W. van. (2016[2005]). Foundations of comparative politics: democracies of the modern world. 3. ed. Cambridge: Cambridge University Press
Nye, Joseph S. (2004). Soft power: the means to success in world politics. New York, N.Y.: Public Affairs
Ohiagu, Obiageli Pauline:The Internet: The Medium of the Mass Media(2011).
https://www.researchgate.net/publication/284733552_The_Internet_The_Medium_of_the_Mass_Media (Accessed: 2021-01-06)
Paul, Russel: Vice dressed as virtue, Aeon, 22 May 2020. Available(Online):
https://aeon.co/essays/how-the-cruel-moraliser-uses-a-halo-to-disguise-his-horns( Accessed: 2021-01-18)
Pilger, John: War by media and the triumph of propaganda. Available(Online) at:
https://www.belfasttelegraph.co.uk/opinion/columnists/john-pilger-war-by-media-and-the-triumph-of-propaganda-30803378.html( Accessed: 2021-02-15)
Rashidi, Rahim(2019):٢٨ مرداد سالروز جهاد خمینی علیه كردستان
https://www.youtube.com/watch?v=ME4MFCEUpPM (Accessed:2021-02-21)
White, Edian(ed). Untold Stories: How Corruption and Conflicts of Interest Stalk the Newsroom. Published in London by the Ethical Journalism Network. Available (Online) at:
https://ethicaljournalismnetwork.org/wp-content/uploads/2016/08/untold-stories-full.pdf ( Accessed:2021-02-05(
Zaghlami, Laeed: Colonial media and post-independence experience in the north. Available(Online) at:
https://www.researchgate.net/publication/309094055_Colonial_Media_and_post_independence_Experience_in_North_Africa (Accessed: 2021-01-18)
Worth.F, Robert: Iran Expanding Effort to Stifle the Opposition.Nov.23, 2009. Available (Online) at:
https://www.nytimes.com/2009/11/24/world/middleeast/24iran.html?ref=world ( Accessed: 2021-02-07)
سهرچهمهیل فارسی
ایسنا، سهم حوزه رسانه و ارتباطات جمعی از بودجه سال ١٣٩٨ كل كشور
https://bit.ly/2WHWkcv (Accessed:2021-01-14)
دهق قسهیل خامنهیی له باوهت نهخش میدیا له خواروه بوینن:
بیانات در همایش دهها هزار نفری «خدمت بسیجیان» در ورزشگاه آزادی
https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=40645 (Accessed:2021-02-04)
دهق نهخشهی مهههندسی فهرهههنگیی جموری ئسڵامی له رێ لینك خواروه بوینن:
https://sccr.ir/UserFiles/entesharat/%D9%85%D9%87%D9%86%D8%AF%D8%B3_%20%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF__opt.pdf (Accessed:2021-01-15)
قانون خط مشی کلی و اصول برنامە های سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران
https://rc.majlis.ir/fa/law/show/90575 (Accessed:2021-01-06)
ویژه برنامههای دهه فجر در شبكه كردستان وابسته به سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی علیه احزاب شرق كردستان در چهارچوب یك جنگ روانی:
قسمت اول
https://www.telewebion.com/episode/2492781 (Accessed:2021-03-02)
توهین به لباس كردی در شبكه دو صدا و سیمای جمهوری اسلامی:
https://www.youtube.com/watch?v=6vDxJwc5nRc (Accessed: 2021-03-05)
بهشێگ له مساحبهی سازمان (عدالت برای ایران) وهگهرد مرادی :
https://twitter.com/Justice4Iran/status/1053307411161890818 (Accessed:2021-03-05)
ڕاپورت بی بی سی فارسی له باوهت شایهتی مرادی له سهر شكهنجه له خواروه بووینن
http://www.bbc.com/persian/iran-45490264 (Accessed:2021-03-06)
