سێکتاریزمی ئایینی لە کوردستان!

پەیام کورد

وشە سەرەکییەکان: سێکتاریزم، ژینجیهان، فیرقەگەرایی، فۆنکسیۆن. وردەفەرهەنگ. فەنکشنالیسم.

ئایین بە درێژایی مێژووی مرۆڤ وەکوو یەکێک لە سەرچاوەکانی ناسین و ئاگایی ئەم بوونەوەرە  دەرکەوتووە و تا هەنووکەش ئەو ڕۆڵ گێڕانەی بەردەوامە. لە لایەکی دیکەشەوە ، بەشێک لە پێویستییە دەروونی و تەنانەت مادیەکانی زۆرینەی مرۆڤی کۆمەڵگا لە ڕێگەی ئایین و ئاییندارییەوە دابین کراون ، دین هەڵگری وەڵامی بەشێک  لە پرسیارەکانی ئەو مرۆڤانە بووە کە سەرچاوەگەلی ئاگایی وەکوو ئاوەز و زانست  یان نەیانتوانیوە وەڵامیان بدەنەوە یان لانیکەم وەڵامەکانیان نەیتوانیوە ئەوان قانع بکات. هەر بۆیە دین بۆتە سەرچاوەیەکی گرینگی دەزگای ناسین و ئاگایی مرۆڤ و پێکهێنەری ڕوانگەی مێتافیزیکی  ئەم بوونەوەرە کۆمەڵایەتیە. ڕوانگەیەکیش هەیە کە پێی وایە ئایین تایبەت بە کۆمەڵگا سەرەتایی و نەریتییەکانە و جیهانی مۆدێڕن هەڵگری ئایین و ئاییندارێتی نییە، بە پێچەوانە لێکۆڵینەوە کۆمەڵناسیەکان دەریدەخەن ئایین چەمک و دیاردەیەکی کۆمەڵایەتییە و تا کۆمەڵگەی مرۆیی هەبێ ئایینیش بەردەوام لە کۆمەڵگادا بوونی دەبێ و ئەوە کارکردی کۆمەڵایەتی ئایینە کە ئەو پێویستییە دەخوازێ. کۆمەڵگا ئەگەر خاوەنی ئایینێکی تایبەت بێ ڕەنگبێ بە پێی کات و شوێن و نیازەکان بۆ ڕێکخستنەوەی ژیانی کۆمەڵایەتی و زاخاوی تامەزرۆیی دەروونیی ئەندامەکانی و پڕکردنەوەی بۆشایی دەروونیی ئەوان بە بڕێک ئاڵوگۆڕەوە، ئایین ڕاگرێ و تەنانەت ئەگەر ئایین تێیدا بەرەو لاوازیی و تێداچوون بڕوا،  لە بەستێنی پڕۆسەیەکی زەمەنیدا و ڕێکخستنی کۆوێنە زەینیەکانی خۆی بناغە و بنەمای ئایینێکی نوێ دادەمەزرێنێ و سیمبول و هێما پیرۆزەکانی  لە گەڵ تێپەڕینی کات دیاری دەکات. ئایین بۆ کۆمەڵگا کارکردی تایبەتی خۆی هەیە و مێژووی مرۆڤ فۆنکسیۆنی ئایینی لە کۆمەڵگادا بە ڕوونی نیشان  داوە، هەر ئەو فۆنکسیۆنەی ئایینە وادەکات بیرمەندانی فەلسەفە و کۆمەڵناسی لە پاڕادایمی پۆزیتیویستیدا و لە تیۆری فەنکشناڵیزمدا ئایین وەکوو یەکێک لە پێنج پێکهاتە سەرەکی و پێویستەکانی سیستەمی کۆمەڵایەتی گشتی چاو لێبکەن. کەوابوو ئایین تەنیا تایبەت بە کۆمەڵگا نەریتی و دواکەوتووەکان نیە بەڵکوو مۆدێڕنترین کۆمەڵگاش دەتوانێ هەڵگری ئایین بێ و ئایین و ئایینزای نوێ تێیدا سەر هەڵبدات و ڕەوتی مێژوو و گۆڕانکاریەکانی  ئەوەی سەلماندووە.

بە پێی ئەو پێشەکییە تیۆریکە کە باس کرا، کۆمەڵگای کوردستانیش لەو چوارچێوە بەدەر نییە و ئایین و بە تایبەت ئایینی ئیسلام بۆتە دەلاقەی جیهانبینی و روانگەی مێتافیزیکی زۆرینەی خەڵکی ئەم کۆمەڵگایە. لە لایەکی دیکەشەوە ئەم ئایینە لەگەڵ مێژوو و کولتووری کوردستان تێکەڵ بووە و قاڵ بۆتە ناو پێکهاتەی کولتووی و زمانی و هەر وەها ژیانی کۆمەڵایەتی دانیشتوانی ئەم جوغرافیایە. لە کاتی هاتنی ئەم ئایینەوە و لە گوزەری  زەماندا، دانیشتووان و بە تایبەت نوخبەی ئایینی و خوێندەواری کۆمەڵگای کوردستان بە پێی دۆخی جوغرافیای ناوچەکەیان و بارودۆخی فەرهەنگی- کۆمەڵایەتی کۆمەڵگای خۆیان خوێندنەوەی تایبەتی خۆیان لە دەقە پیرۆزەکانی ئەم ئایینە هەبووە ، کۆمەڵگای کوردستان بە وێکخستنی بەها  و باوەڕە کەونارا و مێژووییەکان لەگەڵ خوێندنەوەی تایبەت بە جوغرافیای سیاسی -فەرهەنگی- ئابووری خۆی لە ئایینی ئیسلام، پێکهاتەی کۆمەڵایەتی – فەرهەنگی و ئابووری  و تەنانەت سیاسی خۆی داڕشتۆتەوە و بەو شێوەیە بوونناسیەکی تایبەت بە کۆمەڵگای کوردی فۆڕمی گرتووە . بوونی ئایینی ئیسلام لە کۆمەڵگای کوردستاندا لە چەند ڕەهەنددا خۆی نواندووە ١- بوونناسیی عیرفانی٢- ڕەهەندی ئەخلاقی ٣- بەجێهێنانی بۆنە و سرووتە ئایینیەکان. جیاواز لەو ڕەهەندانە کە باس کرا ، کوردستان سەرەڕای ئەوەی کە لە قۆناخە جیاوازە مێژووییەکاندا دەگمەن خاوەنی دەسەڵاتێکی سیاسی سەقامگیر و سەربەخۆ و گشتگیر بووە، بەڵام  ئێلیتی سوننەتی لە سەرەوەی دەسەڵاتی ناوچەیی و فێۆداڵی و عەشیرەیی و بە هاوئاهەنگی پێکهاتەی دین و ئێلیتە ئایینیەکان کە ئەوانیش لە بەشی ئێلیت و دەستەبژێری نەریتیدا دێنە هەژمار، توانیویانە ڕێژیمێکی داد و مافی خۆجێیی بۆ ڕێکخستنی نەزم و پاراستنی ڕێکوپێکیی کۆمەڵایەتی داڕێژن و پارێزگاری لێ بکەن. ئەم یاسا و ڕێسایانە بەرهەمی گونجاندنی حوکمە ئایینیەکانە لەگەڵ دۆخی جوغڕافیایی کوردستان، هەر وەکوو چۆن شارێل دۆ مۆنتسکیۆ بیرمەندی سەدەی ١٨ی فەڕانسەیی لە کتێبی ڕووحی یاساکاندا (روح القوانین) ئەو بۆچوونە پشتڕاست دەکاتەوە و تیشک دەخاتە سەر کارتێکەریی جوغرافیا و دۆخی جوغرافیایی  لە سەر  یاساکان و بەشێک لەو یاسایانەش ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ لە  ئایینەوە سەرچاوە دەگرن.

بە پێی ئەم چوارچێوە فکریە، کۆمەڵگەی کوردستان و مرۆڤی کوردیش هاوپێوەندیی تایبەت بە خۆی و ژینگەی خۆی لەگەڵ ئایینی ئیسلام دروست کردووە و خوێندنەوەی تایبەت بە خۆی هەبووە و ئایینی لە ڕاستای بەختەوەریی ئەندامەکانی و خۆشبژیویی و ئارامی و ڕێکوپێکیی کۆمەڵایەتی خۆیدا بەکار هێناوە. بە جۆرێک کە دەکرێ بڵێین ئەم خوێندنەوە مێژووییە لە ئایینی ئیسلام  ڕێککەوتنی گشتی لە سەرە و مۆرکی کوردستانی بوونی پێوەیە و لە خوێندنەوەی نەتەوەکانی دیکە   بۆ ئیسلام تا ڕادەیەک جیاوازە و تەنانەت توانیویەتی و دەتوانێ هاوتەریب لەگەڵ پێشڤەچوونی کۆمەڵگا و گۆرانکاریەکانی سەردەم هەنگاو بنێ و نە تەنیا لە بەردەم بەها و دەسکەوتە نوێیەکانی مرۆڤ وەکوو ئازادی و مافی مرۆڤ و… بەربەست نەبێ بەڵکوو ببێتە یارمەتیدەر و بەستێنسازی پێشڤەچوونی کۆمەڵگا و خۆگونجاندن لەگەڵ بەها بەڕۆژەکان و ڕێفۆڕمی کۆمەڵایەتی. ئەو خوێندنەوە و هاوپێوەندیە تایبەتە لە ئایینی ئیسلام لە کوردستاندا وەکوو تەعامولێکی دوور و درێژی زەمەنی نەتەوە ـــ ئایین بۆتە بەشێک لە گوتار  و دیسکۆرسی کوردی کە لانیکەمی لە یەک  دوو سەدەی داوییدا  لە گۆڕەپانی خەبات بۆ ڕزگاریی نەتەوەییدا ڕۆڵی گێڕاوە و مێژووی شۆرشەکانی گەلی کورد و حوزووری سەرکردە نەتەوەییە باوەڕمەندەکان، ئەو ڕاستییەی سەلماندووە. هەر وەکوو باس کرا دەرئەنجامی هاوپێوەندیی مێژوویی نێوان نەتەوەی کورد لە ژینگەی خۆیدا واتە کوردستان لەگەڵ ئایینی ئیسلام ژینجهانێکی تایبەت بە ژیانی مرۆڤی کوردی ساز کردووە کە جیاوازە لە ژینجهانی عەڕەب یان عەجەمی موسڵمان. ئیسلامی کوردی خوڵقاوی ئەو ژینجیهانەیە.  ئەم ئیسلامە ناکرێ و ناتوانێ دژی ژینجیهانی خۆی بڕاسێ. ناتوانێ دژی ئاشتی و ئارامی کۆمەڵگەی خۆی هەنگاو بنێ و شمشێر لە ڕووی یەکیەتی و یەکبوونی کۆمەڵایەتی بکێشێ و پەیکەری کۆمەڵگای خۆی شەقار شەقار بکات. بەڵکوو هەر وەکوو باس کرا خۆی دەبێتە بەشێک لەو پەیکەر و پێکهاتە گشتییە. ئیسلامی کوردی واتە خوێندنەوەی کوردی لە ئیسلام، دەرئەنجامی هاوپێوەندیی سووژەی کوردە لەگەڵ ئۆپژەکانی  ناو ژینجیهانی واقعی خۆی. ژینجهانێک کە لە ئێستادا دەتوانێ ببێتە بەستێنسازی ئازادی بە واتای ڕاستەقینەی خۆی و مەئمەنێک بۆ یەکگرتوویی و ئاشتەوایی کۆمەڵایەتی . جیاواز لەوەش ئەم ژینجیهانە وەکوو چوارچێوەیەک بۆتە سەر چاوە و بەرهەمهێنەری دەیان نووسراوەی هونەری و ئەدەبی و عیرفانی.

هۆکارەکانی دیاردەی سێکتارێزمی ئایینی لە کوردستاندا

لە چوار پێنج دەیەی ڕابردووەوە و بە هۆی گۆڕانکاریی لە سیستەمی هاتووچۆ و پێشکەوتنی بەرچاو لە بواری جیهانی پێوەندییەکاندا لە  ئاستی جیهانیدا،  دیاردەگەلێک دەرکەوتوون و خۆیان نواندووە. ئەوەی لەم وتارە دا وەکوو هۆکاری سەرەکیی تیشک دەخەینە سەری، پێشکەوتنی جیهانی پێوەندییەکان و ئامێرەکانی پێوەندییە کە  ڕاگەیاندنە گشتییەکان، تەلەفۆن و  سۆشیاڵ مێدیا نموونە دیارەکاننی. خێرایی پێشکەوتن لە بواری تەکنەلۆژی و ئامێر و شێوەکانی پێوەندیدا بۆتە هۆکاری سەرەکیی گواستنەوەی بەها و باوەڕ و جیهانبینی کۆمەڵگا جیاوازەکان بۆ ناو یەکتر، کوردستانیش لەو هاوردەکاریە بەدەر نییە، ئەو پێشکەوتنە کە باس کرا کارتێکەریی بەرچاوی لە سەر گواستنەوەی جیهانبینی و شێوە خوێندنەوەی تایبەت بە نەتەوە و کۆمەڵگا زۆرینە موسوڵمانەکانی دیکە بۆ ناو کوردستان هەبووە و ئەو کارتێکەرییە بەردەوامە.  ئەو شێوە خوێندنەوانە کە لە پەنجا، شەست ساڵی دواییدا لە میسر و عەرەبستان و لە قۆناخی دواتریشدا لە تورکیە و قەتەر و پاکستانەوە و لە ڕێگەی تاقمێک ڕێبەری ئایینییەوە یەک لەدوای یەک هاوردەی کوردستان کراون، بوونەتە هەوێنی پێکهاتنی حیزب و گرووپ و دەستە و تاقم و فیرقەی جیاواز. هەر کام لەم فیرقە و سێکتەرە ئایینییانە خاوەنی پێکهاتە و ستراکچێری دیار و نادیاری ڕێکخراوەیی تایبەت بە خۆیانن و هێما و کاریزما و ڕێبەرایەتی و سیستەمی ئەرزشی- هەنجاری تایبەت بە خۆیان ساز کردووە و ئەو تایبەتمەندیانە پێناسەی تایبەت بە خۆیانی پێبەخشیون. ئەم گرووپ و سێکتەرە ئایینییانە لە کاتی ڕووداو و گۆڕانکاریە کۆمەڵایەتیەکان و شۆڕش و هەلومەرجە سیاسیە تایبەتەکاندا زیاتر دەرکەوتوون و هەلپەرەستانە چاویان لە دۆخەکە کردووە و هەوڵیان داوە سواری شەپۆلی ڕووداوەکان بن و چاوی تەماعیان بڕیوەتە  دەسەڵات. ئەم گرووپانە  بۆ پەرەپێدانی فکری خۆیان پێویستیان بە پارە و پووڵ و بەهێزبوونی ئابووری هەیە تا لەو ڕێیەوە دامودەزگا و تریبوونی پڕۆپاگەندای خۆیان پەرە پێ بدەن و ئەندامگیریی زیاتر بکەن، بە سەرنجدان بەو بنەما تیۆریەی کە یەکێک لە پایە بنەڕەتیەکانی بەجیهانیبوون، ئابووریە و ئەگەر ئابووریش بە سەر سێ بەشی ١- بەرهەمێنان ٢- بازاڕ و   بێزنێس و دواتر خزمەتەکاندا پۆلێنبەندی بکەین ، بەشی بازاڕ و بێزنێس هاوتەریب لەگەڵ پێوەندییە ئەلەکترۆنیکی و ئینتەرنێتییەکان، ئامێر و کەرەسەیەکی گرینگ بووە بۆ ئەو گرووپانە تاکوو هەم توانایی ئابووری خۆیان بەهێز بکەن و هەم لەو ڕێگەیەشەوە لەگەڵ سەرچاوە فکریەکانیان لە وڵاتانی دیکە و بە تایبەت عەڕەبی دەور و بەری کەنداو پێوەندیی بەڕۆژیان هەبێ. ئەوەی کە ئێستا لە سێکتەرە جیاوازەکانی بازاڕ و بێزنێسی شار و ناوەندە بازرگانییەکانی کوردستاندا وەکوو دیاردەیەکی بەرچاو  دەبیندرێ، حوزووری چالاکانەی ئەندامەکانی ئەم گرووپ و تاقمانەیە کە دەیانهەوێ بە دەستبەسەر داگرتنی بازاڕ، مەبەستگەلێکی دیکەش دەستەبەر بکەن و هەر کامیان زیاتر ئەو بەشە بەرە و بناژۆخوازیی تایبەت بە ڕوانگەی فیرقەیی خۆیان ببەن، گۆڕەپانێکی دیکە کە هەر کام لەم فێرقانە بە پێی تایبەتمەندیەکانی خۆیان هەم بۆ بەهێزبوونی ئابووریان و هەم بۆ گرتنی ئەندام و هێزی مرۆیی زێدەتر تێیدا خەریکی کار و چالاکین، سازکردنی ناوەند و ڕێکخراوەی خێرخوازی و یارمەتیدەرانەن لە ژێر ناوی کۆکردنەوەی یارمەتی بۆ بنەماڵە هەژارەکان و خەڵکی خاوەن پێداویستی و نەخۆشیی تایبەت یان دابینکردنی پێداویستی و شتومەک بۆ پێکهێنانی ژیانی هاوبەشی لاوان و سازکردن و نۆژەنکردنەوەی خانووبەرە بۆ چەند هەژار و کەمداهاتێک لە هەر شار و ناوچەیەکدا، بۆ ئەم مەبەستەش سۆزداریی خەڵکی دەوڵەمەند و بەخشندە بەکار دێنن و ئامانجەکانی خۆیان دەپێکن. هەر کام لەو فیرقە و گرووپانە بۆ بەهێز بوونی گرووپەکەیان هەوڵیان داوە لە ئەسڵە سەرەکییەکانی ئایینی ئیسلام کە باوەڕی زۆرینەی گەلی کوردە کەڵک وەربگرن بەڵام هەتا ئێستاش وەکوو گرووپی کەمینە ماونەوە و لە بواری  فەرهەنگیشدا بە پێی زانستی خوێندنەوەکولتووریەکان (مطالعات فرهنگی) دەتوانین بڵێین بوونەتە وردەفەرهەنگی  ناسازگار لەگەڵ فەرهەنگی گشتی کۆمەڵگەی کوردستان. ئەم گرووپ و تاقمانە لە جۆری هاوپێوەندی لەگەڵ فەرهەنگی گشتی و سیستەمی کۆمەڵایەتی گشتیی کۆمەڵگای کوردستاندا، بڕێک جیاواز هەنگاوی کردەیی دەنێن. بەشێکیان خوێندنەوەی تایبەت بە خۆیان لە فەرهەنگ و مێژووی کورد دەکەنە ئامرازی ڕەواییدان بە خۆیان کە ئەو خوێندنەوە تاقمەیی و ئامرازییە زیاتر بنەمایەکی ئایدیۆلۆژیکی هەیە تا زانستی و واقعبینانە. بەشێکیان بە خوێندنەوەی تایبەت بە بۆچوونی خۆیان، دێمۆکراسی و مافی شارۆمەندی دەکەنە پەیژەی گەیشتن بە ئامانجە سەرەکییەکانیان. بڕێکیشیان ڕاستەوخۆ کۆمەڵگا و فەرهەنگی گشتی و گوتاری نەتەوەیی و ئیسلامیی کوردستانی دەکەنە ئامانج و کوردستان وەکوو ئیمارەتێکی ئیسلامی دەبینن کە لە ڕوانگەی ئەوانەوە پڕ بووە لە ئیلحاد و کوفر و دەبێ پاک بکرێتەوە و بخرێتەوە سەر دەوڵەتی ئیسلامی.

لە دەرئەنجامی ئەو لێکدانەوە کۆمەڵناسییەدا، دەکرێ بگوترێ  هیچکام لەم گرووپە ئایینی- سیاسییانە تا هەنووکە نەیانتوانیوە سەرنجی زۆرینەی کۆمەڵگا بۆ لای خۆیان ڕاکێشن و هەر وەکوو کەمینە و گرووپی داخراو ماونەتەوە و تەنیا شتێک کە توانیویانە تا ڕادەیەکی کەم  تێیدا سەرکەوتوو بن، سێکتارێزم یان بە واتایەک فیرقەگەرایی ئایینی و  هەوڵدان بۆ  خەرەند درووستکردن و شەقارکردنی یەکیەتی و هاوئاهەنگیی ناو سیستەمی کۆمەڵایەتی گشتی و گوتاری مێژوویی کوردستانە. ئەوەی زیاتر ئەم گرووپ و فیرقانە دەخاتە کەمینە و پەراوێزەوە و شوناس و پێناسەیان پێدەبەخشێ، ئەوەیە کە سەرچاوەی فکری و ژینجیهان و جوغڕافیای  بیچمگرتن  و سەرهەڵدانیان  جیاوازە لەو ژینجیهانەی کە پێشتر باسمان کرد. هەر لە بەر ئەو هۆکارەشە  ئەو خوێندنەوە کوردیەی کە دەستەبژێری کۆمەڵگای کوردستان لە ڕابردوودا لە ئایینی ئیسلامی کردووە و کۆمەڵانی خەڵکیش لە سەری ڕێککەوتوون، وەکوو لەمپەر لە بەردەم گوتاری فیرقەیی خۆیان دەیبینن و مۆرکی بیدعە و کوفر و شیرکی لێدەدەن و زۆرینەی کۆمەڵگا و گوتارەگشتیەکەی بە ئەویدی خۆیان دەزانن و ڕووبەڕووی دەبنەوە، بەو پێیە ئەم سێکتەرە جیاوازانە، خۆیان و بەرژەوەندییە فیرقەییەکەیان لە گوتارە مێژوویی و نەتەوەییە گشتیەکەدا نابیننەوە و دۆخی هەنووکە یارمەتیدەری پەرەسەندن و گەشەکردنی ئەوان نییە، هەر بەو هۆکارە جووڵەی گرووپی ئەوانە بەرەو دۆخی خوازراو زۆر جار  ڕادیکاڵێزم و توندئاژۆیی پێوە دیارە، ئەوان هەوڵ دەدەن کۆمەڵگا بەرەو سێکتاریزەبوونی زێدەتر ببەن و  کەشی ئاڵۆز و کێشمەکێش و بەریەککەوتن ساز بکەن و ئەو ڕێککەوتنە کۆمەڵایەتییە مێژووییە کە کۆمەڵگەی کوردستان و توێژە جۆراوجۆرەکانی بەرهەمی هێناوە، بیشکێنن و خۆیان هەموو چەمکێک لە نوێ تاریف بکەنەوە و بە گەیشتن بە لوتکەی دەسەڵات و بڕیاردان، نەزمی دڵخوازی خۆیان جێگیر بکەن و لەم جوغرافیایەدا کۆمەڵگەی دڵخوازی خۆیان واتە دەوڵەتی ئیسلامی درووست بکەن. .

سەرچاوەکان:

١- آرون، ریمون(١٣٩٣)مراحل اساسی سیر اندیشە در جامعه شناسی، ترجمە باقر پرهام انشارات علمی و فرهنگی

٢- دورکیم، امیل(١٣٩٦)صور بنیانی حیات دینی، ترجمە باقر پرهام، نشر مرکز.

٣- ریتزر، جورج(١٣٩١) نظریە جامعه شناسی معاصر، ترجمە محسن ثلاثی، نشر علمی.

٤- زرار، صدیق(١٣٩٣)کرد و کردستان در روزگار خلافت اسلامی، ترجمە محمد ابراهیمی محمدی، نشر کالج.

٦- پرتال جامع علوم انسانی