ئارامتر بخوێنەوە
چەمکی ژینگەپارێزی: ڕێگایەک بۆ داهاتوویەکی بەردەوام
نووسینی: داود ڕەسووڵی
PhD, Assistant Professor in Soil & Water Conservation
دەروازە
لهم سهردهمهدا مرۆڤایهتی له ئانوساتێكی ههستیاردایه. پاش تێپهڕبوونی چهندین سهده له ژیانی مرۆڤ لهسهر ههسارهی زهوی و ههوڵ و تێكۆشانی ژمارهیهكی زۆری مرۆڤی بلیمهت و دادگهر به درێژاییی مێژوو بۆ چهسپاندنی یهكسانی، دادگهری و گهشهی هاوسهنگ، بهڵام تاكو ئێستاش له نێوان وڵاتان و كۆمهڵگاكاندا ئهم كێشه و گرفتانه وهك خۆیان ماونهتهوه. تهنانهت له ههندێك وڵاتاندا ڕۆژ له دوای ڕۆژ قهیرانهكان قووڵتر و بهرفراوانتر دهبنهوه. ههژاری و برسێتی، نهبوونی مافی پهروهرده، تهندروستی و ئازادییهكان له زۆربهی وڵاتاندا له پێوهری جیاجیادا دهبینرێت. ههڵكشانی ناژیرانهی ژمارهی دانیشتووان لهم وڵاتانهدا هاوتهریب لهگهڵ ئهو گرفتانهی باسیان لێوهكرا، مهترسیی گهورهیان بۆ ژینگه هێناوهته ئاراوە و له ههندێ دۆخدا، به توندی ههڕهشهی لهناوچوونی سروشتیان دروست كردووه.
له ئێستادا، بۆ ئهوهی ڕێگری له فهوتانی یهكجارهكیی ژینگه بکرێت، پێویسته له ئاستی نیشتمانی و خۆجێییدا گرنگی تهواوی پێ بدرێت و ئهنجامهكانی نهك تهنیا بۆ نهوهی ئێستا، بهڵكو بۆ نهوهكانی داهاتووش مسۆگهر بكرێت. گهشهسهندن نابێـت به بههای وێران و خاپووركردنی سروشت و ژیانی نهوهكانی داهاتوو ئهنجام بدرێـت. ههروهها پێویستە فێر بین كه گهشهسهندن مافی ههموو تاكێكه چ پیاو، ژن، بهساڵاچوو، گهنج و منداڵ: بۆ ئهمهش نهك تهنیا دهبێ لێی سوودمهند بن، بهڵكو پێویسته بهشداری له ڕهوتی گهشهكردنی وڵاتدا بكهن.
بۆ گهیشتن به ئایندهیهكی بهختهوهر ههموو لایهك پێویسته بێ بڕانهوه و بهردهوام بۆ پاراستنی ژینگهی زهوی له مهترسییهكان هەوڵ بدهین و دهست بكهین به چاکكردنهوهی زیان و كاولكارییهكانی ڕابردوو. ئهم ههوڵدانه ئهركی تاك به تاكی مرۆڤهكانی سهر زهوییه به تاكهكانی كوردستانیشهوه. بهداخهوه ئاستی پێشكهوتوویی ئێمه به بهراورد به وڵاتانی گهشهسهندوو له ئاستێكی ئهوتۆدا نییه، بهڵام پشكی له وێرانكاریی ژینگهكهی، چی وای كهمتر نییه. كوردستان به دهست چهندین كێشهوه گرفتاره وهك گهشهی ئابووریی لاواز، نایهكسانی، گرفتی ژمارهی دانیشتووان، تهندروستی، خۆراك، پیسبوونی ژینگه، قهیرانی ژینگهیی وهك دابهزینی تێكڕای دابارین، ههڵكشانی پلهی گهرمی، ڕووتانهوهی زهویوزار، سووتانی دارستان و پاوان، ڕاماڵینی خاك، پیسبوونی سهرچاوهكانی ئاو، خۆڵبارین و پیسبوونی ههوا، مهترسی بۆ زیندهوهره كێوییهكان و … هتد. بۆ چارهسهریی سهرجهم ئهم گرفتانه دهبێ به ئیرادهیهكی نیشتمانیی پتهو كاریان بۆ بكرێت و به زانست و ڕۆشنبیریی تهواوەوە ههوڵی بهرهنگاربوونهوهیان بدرێت.
چەمکی ژینگەپارێزی (The Concept of Environmentalism) وەک چەمکێکی بنەڕەتی، بە درێژاییی دەیان ساڵ لە بزووتنەوەیەکی پەراوێزییەوە بۆ پێداویستییەکی جیهانی پەرەی سەندووە. ئەم چەمکە نوێنەرایەتیی پابەندیی ئێمە دەکات لە بەرانبەر پاراستنی هەسارەکەمان و، تێگەیشتنێکی قووڵە بۆ کردەوەکانمان و لێکەوتەی دوورمەودای هەیە بۆ ژینگە. ژینگەپارێزی تەنیا بزووتنەوەیەک نییە، بەڵکو فەلسەفەیەکە بانگەشە بۆ پاراستن و بەکارهێنانی بەردەوامی سامانە سروشتییەکان دەکات. لەم بابەتەدا، لە چەمکی ژینگەپارێزی، ڕەگ و ڕیشەی، پەرەسەندن و گرنگییەکەی لە هەوڵەکانماندا بۆ داهاتوویەکی بەردەوام دەکۆڵینەوە.
سەرچاوە مێژوویییەکانی ژینگەپارێزی
ڕەگ و ڕیشەی ژینگەپارێزی دەگەڕێتەوە بۆ هەوڵە سەرەتایییەکانی پاراستن لە کۆتایییەکانی سەدەی نۆزدەهەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا. کەسایەتییەکانی وەک جۆن مویر (John Muir) کە زۆرجار وەک باوکی بزووتنەوەی ژینگەپارێزی سەیر دەکرێت، بانگەشەیان بۆ پاراستنی دیمەنە سروشتییەکان و دامەزراندنی پارکە نەتەوەیییەکان دەکرد. ئەم بزووتنەوە سەرەتایییەی پاراستن، بناغەی ئایدۆلۆژیای ژینگەپارێزی لە داهاتوودا دانا.
بزووتنەوەی ژینگەیی مۆدێرن لە ساڵانی شەست و حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا بە ڕووداوەکانی وەک “ڕۆژی زەوی” لە ساڵی ١٩٧٠دا توانای زیاتری بەدەست هێنا. ئەم قۆناغە شایەتیی زیادبوونی هۆشیاری بوو لە کاریگەرییە زیانبەخشەکانی پیسبوون و لەناوبردنی شوێنی نیشتەجێبوون و کەمبوونەوەی سەرچاوەکان. ژینگەپارێزان پاڵپشتی دەرکردنی یاساکانی وەک یاسای هەوای پاک و یاسای ئاوی پاک بوون کە ئامانجیان کەمکردنەوەی ئەم کێشانە بوو.
بنەما سەرەکییەکانی ژینگەپارێزی
ژینگەپارێزی ڕەگ و ڕیشەی لە چەند بنەمایەکی سەرەکیدایە:
بەردەوامی (Sustainability): لە ناوەڕۆکدا ژینگەپارێزی پەرە بە بەکارهێنانی بەردەوامی سەرچاوەکان دەدات. دان بەوەدا دەنێت کە هەسارەکەمان سەرچاوەی سنوورداری هەیە و دەبێت بە ژیرانە بەکاریان بهێنین بۆ ئەوەی دڵنیا بین لەوەی کە بۆ نەوەکانی داهاتوو بەردەست دەبن.
هەمەچەشنیی زیندەوەران (Biodiversity): ژینگەپارێزی جەخت لەسەر گرنگیی جۆراوجۆریی زیندەوەران دەکاتەوە. چەندین جۆر چەشن و ئیکۆسیستەمی دەوڵەمەند نەک تەنیا بۆ تەندروستیی هەسارەکەمان، بەڵکو بۆ تەندروستی و خۆشگوزەرانیی مرۆڤایەتیش پێویستە.
پاراستن (Conservation): پاراستنی سروشت و شوێنی نیشتەجێبوون و هەروەها ئەو زیندەوەرانەی هەڕەشەی لەناوچوونیان لەسەرە، بنەمای سەرەکیی ژینگەپارێزییە. پاراستنی ئەمانە زۆر گرنگە بۆ پاراستنی هاوسەنگیی ئیکۆلۆژی.
وزەی نوێبووەوە (Renewable Energy): داکۆکیکارانی ژینگەپارێزی لایەنگری توندی سەرچاوەی وزەی نوێبووەوەی وەک با، خۆر و کارەبای ئاون. ئەم سەرچاوانە پاکتر و بەردەوامترن لە سووتەمەنیی بەردینی.
کەمکردنەوەی کاریگەریی گۆڕانی کەشوهەوا (Climate Change Mitigation): لەم ساڵانەی دواییدا ژینگەپارێزی هەوڵی نەبڕاوەی داوە بۆ بەرەنگاربوونەوەی گۆڕانی کەشوهەوا. هەوڵەکان بۆ کەمکردنەوەی دەردانی گازی گەرمخانەیی و گونجاندن لەگەڵ گۆڕانی کەشوهەوا، ئێستا لە پێشەنگی کارنامە ژینگەیییەکاندایە.
دادپەروەریی ژینگەیی (Environmental Justice): ژینگەپارێزی تا دێت لەگەڵ دادپەروەریی کۆمەڵایەتیدا تێکەڵ دەبێت. دان بەوەدا دەنێت کە کاریگەرییەکانی تێکچوونی ژینگە زۆرجار بە شێوەیەکی ناڕێژەیی کاریگەرییان لەسەر کۆمەڵگە پەراوێزخراوەکان هەیە. بۆیە هەوڵ دەدات ئەم جیاوازییانە ڕاست بکاتەوە.
گرنگیی چەمکی ژینگەپارێزی
ژینگەپارێزی لە جیهانی ئەمڕۆدا گرنگییەکی سەرەکی هەیە. لەگەڵ زیادبوونی ژمارەی دانیشتووان و خێرایی پێشکەوتنە تەکنەلۆژییەکان، فشار لەسەر سەرچاوە سروشتییەکان و ئیکۆسیستەمەکان چڕتر دەبێتەوە. لێرەدا چەند هۆکارێک دەخەینە ڕوو کە ژینگەپارێزی زۆر گرنگە:
پاراستنی خزمەتگوزارییەکانی ئیکۆسیستەم: ئیکۆسیستەمی سروشتی خزمەتگوزارییە گرنگەکان پێشکەش دەکات، وەک هەوا و ئاوی پاک، پیتاندنی بەرهەمەکان و ڕێکخستنی کەشوهەوا. ژینگەپارێزی دڵنیایی دەدات لە پاراستنی ئەم خزمەتگوزارییانە کە پێویستن بۆ ژیانی مرۆڤ.
کەمکردنەوەی کاریگەریی گۆڕانی کەشوهەوا: جیهان ڕووبەڕووی دەرئەنجامە سەختەکانی گۆڕانی کەشوهەوا بووەتەوە، لە ڕووداوە توندەکانی کەشوهەواوە تا بەرزبوونەوەی ئاستی دەریاکان. ژینگەپارێزی ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت لە چارەسەرکردنی گۆڕانی کەشوهەوا لە ڕێگەی کەمکردنەوەی دەردانی گازی ژەهراوی و دانانی ستراتیژیی گونجاندن.
گەشەپێدانی بەردەوام: ژینگەپارێزی پەروەردەی چەمکی گەشەپێدانی بەردەوام دەکات، کە گەشەی ئابووری لەگەڵ پاراستنی ژینگە و خۆشگوزەرانیی کۆمەڵایەتی هاوسەنگ دەکات.
پاراستنی هەمەچەشنیی زیندەوەران: ژینگەپارێزی پاراستنی جۆراوجۆریی زیندەوەران بە گرنگ دەزانێت. چەندین جۆر چەشنی دەوڵەمەند نەک هەر هەسارەکەمان دەوڵەمەند دەکەن، بەڵکو توانای شاراوەیان هەیە بۆ دۆزینەوە زانستی و پزیشکییەکان.
بەرپرسیارێتی بەرانبەر بە نەوەکانی داهاتوو: پراکتیزەکردنی ژینگەپارێزی دانپێدانانە بە بەرپرسیارێتیی ئێمە بۆ جێهێشتنی هەسارەیەکی گونجاو بۆ ژیان بۆ نەوەکانی داهاتوو. پەیوەندی بە گواستنەوەی میراتێکی ئیدارەدانی تەندروست هەیە لەجیاتی تێکدان و لەناوبردنی ژیان.
دەرئەنجام
لە کۆتاییدا، ژینگەپارێزی چەمکێکی قووڵ و فرەلایەنە کە بنەمای هەوڵەکانی پاراستنی هەسارەکەمان و دروستکردنی داهاتوویەکی بەردەوامە. ئەوە دۆمەینی چەند کەسێکی هەڵبژێردراو نییە، بەڵکو هەوڵێکی جیهانییە کە هەر یەکەمان دەتوانین بە شێوازی خۆمان تێیدا بەشدار بین. بە وەرگرتنی بنەماکانی ژینگەپارێزی و هەڵبژاردنی بەردەوام، دەتوانین بەکۆمەڵ کار بکەین بەرەو جیهانێک کە مرۆڤ و سروشت بە هاوئاهەنگی پێکەوە بژین و، داهاتوویەکی گەشاوەتر بۆ هەمووان مسۆگەر بکەین.
سەرچاوەکان:
-
World Commission on Environment and Development. (1987). Our Common Future. Oxford University Press.
-
Convention on Biological Diversity (CBD). (1992). Text of the Convention. Retrieved from https://www.cbd.int/convention/text/
-
International Union for Conservation of Nature (IUCN). (1969). IUCN Red List of Threatened Species. Retrieved from https://www.iucnredlist.org/
-
Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). (2011). Special Report on Renewable Energy Sources and Climate Change Mitigation. Retrieved from https://www.ipcc.ch/report/renewable-energy-sources-and-climate-change-mitigation/
-
(2014). Climate Change 2014: Synthesis Report. Retrieved from https://www.ipcc.ch/report/ar5/syr/
-
Costanza, R., et al. (1997). The Value of the World’s Ecosystem Services and Natural Capital. Nature, 387(6630), 253-260.
-
United Nations (UN). (2015). Transforming our World: The 2030 Agenda for Sustainable Development. Retrieved from https://sdgs.un.org/2030agenda/
-
Millennium Ecosystem Assessment (MEA). (2005). Ecosystems and Human Well-being: Biodiversity Synthesis. World Resources Institute.
