عامل بسیج مردمی اوکراینی ها برای مقاومت چیست

پیپا نوریس
کسینیا کیزلووا
مترجم: هیمن رسول آبادی

تجاوز روسیە بەخاک اوکراین بامقاومت شدید ارتش وشهروندان اوکراینی مواجە شدە است. پیپانوریس وکسینیا کیزیلوا (Pippa Norris & Kseniya Kizilova) با بهرەگیری از شواهد نظرسنجی شرح میدهند کە چە کسانی ازمیان شهروندان اوکراینی مایل بە جنگیدن هستند واینکە چە چیزی آنها را ترغیب میکند کە تصمیم بە بەدست گرفتن اسلحە بگیرند.

یکی از ابعاد قابل توجە حوادث فاجعەبار اوکراین مربوط بە این طغیان ناگهانی هزاران بلکە میلیونها تن از شهروندان عادی است کە زندگی یکنواخت وعادی و گاها دوستداشتنی خود را رها کردە واسلحە بەدست گرفتەاند و با کلاشنیکوف، کوکتلمولوتفهای آتشزای دستساز، و حتی با زانوزدن درمقابل تانکهای روسی برای توقف آنها، از نیروهای خودی حمایت و ازسرزمینشان دفاع میکنند.خوشبختانە بعضی ها کهنەسربازهای آموزش دیدەی ارتش هستند کە تجربەی جنگ با ارتش روسیە وتسخیر کریمە در سال ۲۰۱٤ و تجاوز بە منطقەی دونباس رادارند. ولی گزارش حاکی از آن است کە مابقی مردم هرگز در زندگیشان اسلحە در دست نگرفتەاند. وزیر دفاع اوکراین از همەی کسانی کە میتوانند اسلحە دردست بگیرند درخواست کرد کە بە نیروهای بسیج مردمی بپیوندند.

بعد از تصمیم جدی پوتین برای حملە، سرعت بسیج مردمی این خیزش چشمگیر ملی بی سابقە و بی¬نظیر بەنظر میرسد. گزارشها حاکیست کە تنها بعد از چند روز مقاومت مسلحانەی نیروهای ویژەی اوکراین و شهروندان داوطلب، درهمان ابتدا بر شدت روحیەی ملی افزودە، سرعت تهاجم مورد انتظار روسها را کاستە و آهنگ بعضی از خسارات سنگین را تغییر دادە است.این درحالیست کە نە اسلحەها حریف راکتها میشوند و نە سربازهای داوطلب یک پدافند عملی در مقابلە با بمبهای خوشەای انجام میدهند. ستونهای طویل تانکهای روسی بی وقفە تلق تلق کنان بەسمت شهرهای بزرگ و برای محاصرەی کیف در راه هستند. ولی چە کسی درمیان شهروندان عادی مایل بە جنگیدن برای اوکراین است؟ چرا اوکراینی ها یا درواقع هر کس دیگر باید داوطلبانە و با فراخوان رئیس جمهور زلنسکی، با درد، کثافت، خون و مرگ روبروشود؟

چــەچیـــزی مقــــاومت سربـــازان داوطلب را تشدید می کند؟

توضیح و توجیهات زیادی در مورد بسیج مردمی مقاومت اوکراین اظهار شدە است کە شامل نقش آزادیهای دموکراتیک، ناسیونالیسم اوکراینی ها، و شکافهای قومی_زبانی میشود.

بسیاری از گزارشات مردمی حاکی از آن است کە میلیونها اوکراینی داوطلبانە درحال دفاع از اهداف و ایدەآلهای ترقی خواهانەی آزادی و دموکراسی و همان اصول و ارزشهایی هستند کە در دل اتحادیەی اروپا وجود دارند. با توجە بە این دیدگاە، اوکراینی ها درمقابل تهدیدات ستیزەجویانەی دیکتاتوری روسی علیە دموکراسی در خط مقدم جبهەی غرب ایستادەاند. سخنرانی تلویزیونی پوتین در ۲٤ فوریە نە تنها بە دنبال تاکید دوبارە بر کنترل یک دولت همسایە کە پیشتر تحت سلطەی اتحاد جماهیر شوروی پیشین بودە نیست، بلکە برای انداختن اختلاف وانشقاق میان ناتو، بازپسگیری جایگاه روسیە در جهان، پایان بخشیدن بە قوانین نظم جهانی مبتنی برآزادیخواهی بە وسیلەی احترام بــە اصــول ارادەی ملی اســت.

درحالی کە ادعا میشود مقاومت اوکراین شدیدا بە اهداف و ایدەآلهای لیبرال دموکراتیک اختصاص یافتە است با این وجود ممکن است بیشتر در حد حرف باشد تا واقعیت. زلنسکی میتواند از این درخواست برای جذب حمایت و تجهیزات غرب استفادە کند، همانگونە کە در سخنرانیش درکنفرانس امنیتی مونیخ کە گفت: پوتین جنگی را علیە اوکراین وهمەی جهان دموکراتیک شروع کردە است.در واقع دموکراسی در اوکراین یک تاریخ ناپایدار و پراز فراز و نشیبی داشتە است کە دەهه هایی متوالی تنوع طبقەبندی نظام دموکراسی مرتبا مابین دموکراسی انتخاباتی ونظام استبدادی انتخاباتی دست بە دست شدەاست. امروزە مشکلات رایجی ازقبیل رشوەخواری، حملە بە رسانەهای آزاد و تزلزل سیاسی بە قوت خود باقیست. با توجە بە این تجربیات اوکراینی ها ممکن است حق داشتە باشند کە بیش از پیش نسبت بە ادعاهای متعالی و اصول آزادیخواهانەی دمـــوکـــراتیک نـــاامیدشدە باشند.

درمقابل، اگر این توضیح کە چرا اوکراینی ها تمایل بە جنگیدن دارند کاملا مرتبط با قابلیتهای نیرومند هویتهای ملی وقومی باشد ممکن است کسل کنندە وسادە بەنظر برسد. دراین مصاحبە، داوطلبان احتمالا بوسیلەی ناسیونالیسم اوکراینیها، غرور، میهن پرستی، کشیدن احساسی رنگ زرد و آبی و خشم عمیق ازتهاجم روسها بە سرزمین اوکراینیها بەشدت هیجان زدەشدەباشند. طبق ادعایی مشابە، تمایل بە جنگ ممکن است ناشی ازاختلافات قومی-زبانی گذشتە باشد کە مناطق و ساکنان روسوفون و اوکراینی ها را از هم جدا کردە است. بسیارسادە نگری است اگر بـــر اســـاس نظریەی

( برخورد تمدنها)ی هانتینگتون تصور شود کە استانها و شهرها ازشرق تا غرب در امتداد رودخانەی دنیپرو ازهم جداشدە و تقسیم میشوند. استانهای غربی بیشترطرفدار اوکراین، اروپاییمنش، کشاورز و کاتولیک و درمقابل استانهای شرقی بیشتر روسوفون، صنعتگر، ارتدوکس و طرفدار روسیە تلقی میشوند.

درعمل، مطالعات بازبینی شدە حاکی از آن است کە الگوی منطقەای پیچیدەتری با تنوع و اشتراک در اختلافات مقطعی، وتقسیمات ساختگی قومی وجود دارد کە توسط تجاوز روسیە تشدید شدە است.

آمار نظرسنجی

برای بررسی دلایل زیربنایی واساسی مرتبط با تمایل اوکراینیها برای جنگیدن واهمیت ناسیونالیسم، شکافهای قومی وحمایت از آزادیهای دموکراتیک، چند دلیل فراگیر از آمار مشترک (مطالعەی ارزشهای اروپاییEVS و نظرسنجی ارزشهای جهانی WVS) دردسترس است. هفتمین و تازەترین موج از این اطلاعات شامل مصاحبەای است کە دربرگیرندەی نمونەای گویا وکامل از ۲۹۰۱ اوکراینی میشود کە خیلی پیشتر از طبل جنگ اخیر در پاییز ۲۰۲۰ انجام دادە شدە است، گرچە درطول مدت این کشمکش ادامەدار از زمان اشغال کریمە ادامە داشتەاست.

مصاحبەها درسراسر اوکراین انجام شدەاند (بجز کریمەی الحاقی و مناطق اشغالی دونتسک و شهرهای لوهانسک). درمجموع تقریبا از میانەهای دهەی نود بەبعد درطول ۵ سال درفرصتهای متوالی ۱۰۹۲٦ اوکراینی بوسیلەی (EVS ,WVS) برای بررسی تغیرات فرهنگ مورد نظرسنجی قرار گرفتەاند.این نتایج را میتوان با نظرسنجی های مشابە از میان ۱٦۱۷۲ روسی کە از سال ۱۹٨۹ موردبرسی قرارگرفتەاند مقایسە کرد. یکی ازسوالات متداول دراین نظرسنجی اهمیت تمایل بە جنگیدن انسان برای کشورش است کە ازهمان مـــوج اول درابتـــــدای دهەی هشتاد میلادی پرسیدە میشد:

” هرچند کە ما امیدواریم جنگ دیگری رخ ندهد، ولی دست آخر اگر چنین چیزی رخ دهد آیا شما حاضر هستید کە برای کشورتان بجنگید؟ “

جواب سادە است، بلە یا خیر ( تنها جوابهای قاطع را دربر میگیرد و شامل مقولەی ” نمیدانم ” نمیشود). این آیتم استاندارد در چندین تحقیق آکادمیک مورد تجزیە و تحلیل قرار گرفتە است.این تمایل جنگیدن شهروندان برای وطن، برای هرکشوری درمقولەی قابلیت دفاع از خود، آمادەسازی شهروندان داوطلب، وهمچنین تجهیز افراد غیرنظامی عمیقا حائز اهمیت است.

نظرات عمومی بررسی شدە در نظرسنجی EVS/WVS میتواند بینشی از دلایل اصلی تمایل شهروندان عادی برای جنگیدن را ارائە دهد.البتە باید برروی یک محدودیت و یا ضعف اطلاعاتی بسیارمهم تاکید کرد. بررسی مطالعاتی پاییز ۲۰۲۰ تنها تصویری کلی از نظرات عمومی پیش از جنگ اخیر رادراختیاردارد. دریک نظرخواهی در ایران درنوامبر ۲۰۲۱ وقتی در مورد سە موضوع مهمی کە اوکراین با آنهامواجە شدە پرسیدە میشد، تنها ٨٪ آنرا بە روسیە مرتبط میدانستند. بی گمان شوک عمیق تجاوز اخیر روسیە بە خوبی درتغییر نگرشها و واکنشهای انتقادی پدیدارشدە است کما اینکە منجر بە براگیختن بسیاری از اوکراینیهایی شد کەهرگز در فکر پیوستن بە صفوف ارتش نبودند. بیشترنظرسنجی های اخیر کە درمیان اوکراینی ها توسط سازمان بین المللی جامعەشناسی کیف صورت گرفتە نشان میدهد کە ظرف چند ماە گذشتەاین مقاومت دربرابر تهدید بالقوەی مداخلەی نظامی روسیە افـــزایش یـــافتە است.

در یک نظرسنجی ارزیابی شدە در اول مارس ۲۰۲۲، درست ٨٠٪ از پاسخ دهندگان اوکراینی گفتەاند کە آمادەی بدست گرفتن اسلحە برای دفاع از تمایت ارضی اوکراین هستند. این نمودار درمقایسە با زمان قبل از جنگ بەطورقابل ملاحضەای افزایش یافتەاست (درسال ۲۰۲۰ این میزان ۵٩٪ بود). بیشترین سطح آمادگی در غرب ومرکز دیدە میشود، درهمین حال این سطح ازآمادگی درجنوب وشرق کمتر بەچشم میخورد. حتی با این وجود درنواحی جنوب شرقی تمایل مردم بەجنگیدن برای کشورشان درسطح بسیاربالاییست ( تقریبا ٨٠٪ درجنوب و٦٠٪ درشرق).

در نتیجە، نظــــرسنجیهــــای کنـــــونی EVS,WVS میتوانداطلاعات موثقی برای درک بیوگرافی کلی، و معیارها و نگرشهای بیشتر آن افرادی کە قبل از تهاجم اخیر مایل بەجنگیدن بودند را بە ما ارائە دهد. ارزیابی تداوم فعلی این مقاومت را تنها میتوان در مطالعات دیگری بعد از این کشمکش چشمگیر مورد بررسی قرار داد.

روندها و الگوها

روندهای موجود در نمودار شمارە یک نشانگر این است کە تمایل بە جنگیدن معمولا در میان روسها بیشتر از اوکراینیها بودەاست. بطور کلی در نظرسنجی EVS,WVS درسال ۲۰٢٠ نزدیک بە سە چهارم روسها گفتەاند کە تمایل بە جنگیدن دارند و درمقایسە با آن، این نسبت برای اوکراینیها ٧٠٪ بودەاست.اما درموج اخیرنسبت تمایل اوکراینیها بە جنگیدن برای کشورشان حتی قبل ازشدت خشم وعصبانیتشان نسبت بەتهاجم روسیە و ویران کردن خـــانـــە و کــــاشانــــەشان، بـــەیکبارە ١٣٪ افزایش یافتە است.

نمودار شمارە 1: روند تمایل بە جنگیدن در روسیە و اوکراین

هویتهای ملی (سرزمین)

چە توضیحی برای تمایل جنگیدن مردم عادی وجود دارد؟ هویتهای ملی (سرزمین) یک پاسخ بالقوە را در اختیار میگذارد، مفهومی کە بە آنچە بندیکت اندرسون از آن ” جماعتهای تصوری ” یاد می کرد و یا یک حس مبتنی بر تعلق اجتماعی کە اغلب آداب و رسوم تاریخی مشترک، زبانها، مذاهب، معیارهای فرهنگی و مرزهای اقلیمی را منعکس میکند. وابستگی بە هویت ملی ممکن است درمیان ملتهای سرگردان بدون دولت وجود داشتەباشد. برای مثال میتوان بە کوردها درخاورمیانە اشارە کرد وهمچنین مرزهای ایالتی مانند کانادا و بریتانیا کە ممکن است دربرگیرندەی چندین هویت ملی باشند.

مفهوم هویت ملی را میتوان با این سە گویە نشان داد کە EVS,WVS در نظرسنجی سال ٢٠٢٠ در اوکراین از آنها بهرە گرفتند، اولین سوال: یک حس ازغرور ملی، دوم: احساس نزدیکی و تعلق بەکشور، سوم: اینکە آیا پـــاسخ دهندگان رسوفونهایی هستند کە در خانە ماندەاند؟

چە از لحاظ فردی و چە منطقەای، تمایل و اشتیاق بە جنگیدن از طریق ناسیونالیسم برای اوکراینیها تقویت شدە و در مقابل تضعیف این متغییر برای روسوفونهای هویتخواە قومی قابل پیش بینی است.

حمایت از دموکراسی ( آزادی )

در مقابل، توضیح بالقوەی دیگری وجود دارد کە حاکی ازاشتیاق بە دفاع از اصول دموکراتیک و حمایت ازحقوق و آزادیهای بنیادی لیبرال است. در نظرسنجی مشترک EVS,WVS (سال ٢٠٢٠) میتوان حمایت ازدموکراسی را از طریق این سە معیار استاندارد مورد بررسی قرار داد کە عبارتند از: تایید دموکراسی بە عنوان یک راهکار بسیارخوب ازحکومت برکشور؛ مخالفت با داشتن یک رهبر قدرتمند بر مسند قدرت کە مجبور نیست بوسیلەی انتخابات و پارلمان قدرت و جایگاە خود را بە خطر بیاندازد؛ اعتماد و اطمینان در ادارات اصلی حکومت کە شامل دولت، احزاب، خدمات کشوری یا اجتماعی و پارلمان میشود. دموکراتهای نیرومند باید بیشتراز کسانی کە نسبت بە اصول و معیارهای خودکامگی گرایش دارند تمایل بە جنگ داشتە باشند.

ضوابط

بەطو کلی، ازآنجایی کە جنسیت وسن از ویژگیهای قابل پیش بینی در جمعیتنگاری مرتبط بە تمایل بە جنگیدن هستند، دست کم درهرتجزیە و تحلیلی باید مورد ارزیابی قراربگیرند. یک شکاف جنسیتی متداول درارتباط با آمادەسازی نیروهای نظـــامی و تــــوسل بـــــە جنگ دائما در بسیاری از جوامع مشــاهـــدە شــدە است؛ ایالات متحدە نیز ازآن مستثنی نیست.

در حالی کە جوانان برای دورەهای نظامی ثبت نام میکنند، گروەهای قدیمیتر کە بەطور طبیعی از لحاظ جسمانی برای درگیریهای طاقت¬فرسا و پرزحمت توانایی و قابلیتشان تحلیل رفتە است ازخدمت سربازی معاف میشوند.

جدول شمارە ۱ : چە کسی مایل است برای اوکراین بجنگد؟

همانگونە کە انتظار میرفت نتایج جدول شمارە 1 تائید میکند کە همەی شاخصهای انتخاب شدە بەطور قابل توجهی با تمایل بە جنگیدن مرتبط بودند.احساس غرور و تعلق خاطر زیاد اوکراینیها بە کشورشان پیش بینی مثبتی از تمایل پیوستن بە ارتش را نشان میداد درحالی کە روسوفونها از این امر اکراە داشتند. بەطور مشابە، درمیان اوکراینیها تائید دموکراسی در ادارات اصلی دولت با بسیج مردمی درارتباط بود، درحالی کە تائید حاکمیت خودکامە عدم رغبت برای مشارکت بیشتر در جنگ را نشان میداد. قابلیت و تواناییهای ناسیونالیسم قوی هستند اما بەنظر میرسد جذابیت رسیدن بە آزادی های دموکراتیک نیز در بسیج مردمی سرباز شهروندان موثر است. درنهایت همانگونە کە انتظار میرفت شکاف جنسیتی عمیقی وجود داشت. بویژە افرادی کە هر دو دورەی جنگهای اخیر (اشغال کریمە و جنگ کنونی) را تجربە کردە بودند. نمودار نمودار شمارە ۲ این الگوها را نشان میدهد. شکاف جنسیتی معمولا درهمەی گروەها دیدە میشود، مخصوصا آن دستە از زنانی کە در دهەی سوم زندگیشان هستند جایی کە ممکن است مسئولیت اصلیشان مراقبت از بچەها وافراد مسن خانوادە باشد. بیشترین ریزش درگروەها شامل آنهایی میشود کە دهەی هفتم وهشتم زندگیشان را پشت سر میگذارند و کمترین توانایی جسمی برای انجام کارهای نظامی را دارند. بسیاری دیگر از فاکتورهای موجود مانند تحصیلات، درآمد و مذهب نیز بررسی شدەاند ولی هیچکـــدام از آنهــــا بــــــــر میـــزان اطلاعات و آمـــــار نیــــافزودند.

نمودار شمارە ۲: تمایل بە جنگیدن بر اساس سن و جنسیت

در آخر، کدام یک از شکافهای قومی_زبانی و گونە این الگو از لحاظ جغرافیایی درسراسر کشور تغییر پیدا میکند؟ اطلاعات ارائەشدە توسط نظرسنجی نشان میدهد کە این اختلافات پیچیدە هستند ولی بازتابی از تقسیمات جامعەی سنتی شرقی درمقابل جامعەی غربی اند. مناطق غربی بیشتر دیدگاەهای میهنپرستانە و طرفدار اوکراین را بازگو میکند، برای مثال درحدفاصل بین سالها ٢٠١١ تا ٢٠٢٠ تمایل جنگیدن دراستانهای غربی حدود ٢٦ پلە، درشرق ومرکز ١٦، و در جنوب تنها ۵ پلە سعود داشتەاست ( بەخاطر مشکلات فنی در نظر سنجی تا حدودی کریمە درنظر گرفتە نشدە است ).

در عین حال تفاوت های جغرافیایی بین استانها را نباید فقط بە شکافهای قومی_زبانی نسبت داد، از میان اوکراینیهای روس زبان ۵١٪ و درمقابل اوکراینی زبانها ٦١٪ مایل بە جنگیدن بودند. با این وجود نەتنها انعکاس هویتهای قومی_زبانی ریشەدار بلکە ناسیونالیسم و تمایل بە جنگیدن برای وطن در شرق و جنوب علی الخصوص مناطق همجوار کریمەی الحاقی و نواحی دونباس اشغالی افزایش یافتە است. باتوجە بە استقرار نیروهای روسیە چند کیلومتر آنطرف تر، تهدید موجود درمناطق تحت کنترل اوکراین در دونتسک و لوهانسک و خـــرســـون، اودسا ومیکـــولایف کـــــە در مجاورت کریمە هستند بیشتر است.

نمودار شمارە ۳: تمایل بە جنگیدن بر اساس استان

نتیجە‌گیری

در نتیجە، همانگونە کە انتظار می رود، تمایل بە شرکت در دفاع از کشور پیش از شروع جنگ، بطور کلی باتوجە بە احساسات ناسیونالیستی اوکراینیها قابل پیش بینی است.

این ویژگی نەتنها با تائید ارزشهای دموکراتیک درمیان شهروندان درارتباط است، بلکە ویژگیهای جامعەشناختی جنسیتی و میزان سن و سال افراد را نیز کنترل میکند. حس ناسیونالیستی (سرزمین ما)، تمایل واقعی بە حمایت از آزادیهای دموکراتیک (حق و حقوق ما)، وعملگرایی واقعی درمقاومت، هیچکدام تنها در حد حرف نیستند. بە قول زلنسکی خطاب بە پارلمان اروپا: ” ملت ما بسیار پرانگیزە است، بلە بسیارزیاد، ما برای حق و حقوق خودمان میجنگیم، برای آزادیهــایمـــان، برای زندگیمان”.

نە تنها ارتش اوکراین بلکە مردم عادی با عرضەی کمکهایی از قبیل حمل ونقل، مواد غذایی، امنیت، وکارهای پرشمار دیگر، همچنین جنگیدن میلیونها نفر درمیدان مبارزە در یک مقاومت جانانە دربرابر نیروی عظیم ارتش روسیە، نمونەای بی نظیر از یک همبستگی ملی را بە نمایش گذاشتە است. پیامدها و افکار عمومی درحال انتشار است. هرگونە پیش بینی در این رابطە بی احتیاطی است. احساسات ما بیانگر ســـراسیمگی ما میان ترس وامید است.

با این وجود بسیاری معتقدند کە انقلاب ٢٠١٤ جان تازەای بە جامعەی مدنی اوکراین بخشیدە است. شاید بهترین نتیجە، کە احتمالا منعکس کنندەی شادی پس از فائق آمدن برمشکلات باشد، این باشد کە این جنگ خونین و تکان دهندە سرانجام ممکن است جان تازەای بە ملت نیرومند اوکراین بدهد و باعث عدم پذیرش نیروهای سرکوبگر خودکامە از سوی جامعەی جهانی شود. اما پیامدهای نهایی برای اوکراین، امنیت اروپا، ومسلما قوانین مبتنی بر نظم آزادیخواهانەی جهانی در حال حاضر در زیر سایەی سیاە جنگ گمشدە است.

*https://blogs.lse.ac.uk/europpblog/2022/03/03/what-mobilises-the-ukrainian-resistance/