نقش تشکل های غیر دولتی

(Non governmental Organization)

در توسعه و آموزش اخلاق زیست محیطی

منصور سهرابی
دکترای تخصصی اگرواکولوژی

“اعتقاد بر این است که آگاهی زیست محیطی کلید حل بسیاری از مشکلات زیست محیطی است به عقیده محققان، بخش عمدهای از مشکلات زیست محیطی، ریشه در عدم شناخت و آگاهی لازم انسان نسبت به طبیعت دارد.”

امروزه، با افزایش روزافزون جمعیت، مشکلات زیست محیطی در حال افزایش است، محیط زیست بیش از گذشتە نیاز مبرم بە حمایت دارد. اثر فعالیت های انسانی بر زیست بوم؛ عمیق، معمولاً مرزگذر و گاه بازگشت ناپذیر است. در خوشبینانەترین حالت و با فرض اینکه دولتها اراده سیاسی لازم برای حفاظت از محیط زیست را داشته باشند باز هم نمیتوان انتظار داشت پدیدەهای مرزگذر با پاسخهای موردی وناهماهنگ دولتها و بدون همکاری همه بازیگران بین المللی تحت کنترل درآید. عملاً نیز اقداماتی هم که کشورهای جهان برای حفاظت از محیط زیست انجام داده اند، به دلیل ناهماهنگی و عدم همکاری آنها با یکدیگر نتایج قابل قبولی در بر نداشته و نتوانسته پاسخ مناسبی به تخریب محیط زیست، از جمله: تغییرات اقلیمی، گرم شدن کرە زمین، آلودگی هوا، خاک و آب، خطرات هسته ای، دستکاری ژنتیک، کاهش بی رویه ذخایر طبیعی و نابودی تنوع زیستی و چشم اندازها و افزایش رد پای اکولوژی، ارائه دهد. بخش عمدەای از مفاد صدها موافقتنامه چندجانبه زیست محیطی که انرژی، وقت و منابع مالی فراوان برای ایجاد آنها صرف شده است نیز به دلیل ناهماهنگی و عدم همکاری بازیگران بین المللی هرگز اجرایی و عملی نشده و این امر موجب شده تا بسیاری از این اسناد هیچگاه به اهدافی که به خاطر آنها به وجود آمده بودند دست پیدا نکنند .(Najam et al., 2006; Sohrabi, 2019)  

در این شرایط  انسان باید بە این پرسش جدی پاسخ دهد؛ هنگامیکه افراد خواهان به حداکثر رساندن سود خود هستند چگونه میتوان از بهرەبرداری بیش از حد و تخریب منابع طبیعی جلوگیری کرد؟ اعتقاد بر این است که آگاهی زیست محیطی کلید حل بسیاری از مشکلات زیست محیطی است بە عقیدە محققان، بخش عمدەای از مشکلات زیست محیطی، ریشە در عدم شناخت و آگاهی لازم انسان نسبت بە طبیعت دارد(صالحی و پازوکی نژاد ١٣٩٥).

افزایش شناخت و آگاهی مردم با آموزش اصولی و صحیح امکانپذیر است، آموزشی کە رفتار و اخلاق را دگرگون سازد. آموزش اخلاق زیست محیطی سبب شناسایی ارزشها و توضیح مفاهیم به منظور ایجاد مهارتها و گرایشهای مورد نیاز برای درک و شناخت وابستگیهای میان انسان، فرهنگ او و محیط زیست پیرامون او می شود. اخلاق زیست محیطی اشاره به اخلاق و عادتهای زیست محیطی ای دارد که الگوهای رفتاری را به وجود می آورد کە هدف نهایی آن، افزایش کاملا آگاهانه و فعالانه فردفرد اعضای جامعه در حمایت از محیط زیست و استفاده محتاطانه و عاقلانه از منابع طبیعی است. (سهرابی، ٢٠١٩).

آموزش محیط زیست باید در دو سطح رسمی و غیررسمی صورت گیرد و برای دستیابی به ظرفیتهای انسانی مورد نیاز بایستی تلاشهای آموزشی، در زمینه رسمی و غیررسمی به طور همزمان صورت گیرد آموزش باید به نحوی باشد که بتواند تمامی افراد را به منظور تحقق آموزشی برای همه عمر پوشش دهد و بایستی دانش جامعی را تولید کند که علوم اجتماعی و طبیعی را شامل شود و بینشی در مورد تعامل میان منابع طبیعی و انسانی و توسعه و محیط زیست ایجاد کند

(یعقوبی و منصوری،  ۱۳۸۹؛ مختاری و همکاران ١٣٩٣).

ارتباط و تعامل با محیط زیست نقش موثری در آموزش اخلاق زیست محیطی دارد، آموزش اخلاق زیست محیطی می تواند راهی برای ایجاد آگاهی از موضوعات مربوط به توسعه پایدار و تقویت دانش و مهارت های کار فردی و جمعی برای حل و پیشگیری از مشکلات زیست محیطی باشد (Baker, et al.2019).

مشارکت فعال جامعە در حوزه محیط زیست هنگامی نمود پیدا می‌کند که مردم بدانند محیط زیست آنان با چە تهدیداتی مواجە است، علت آن چیست و چگونه می‌توان با بهبود عملکرد یا تغییر رفتار به رفع و یا کا‌هش آنها کمک کرد.

برخی گزینه‌های قابل استفاده برای افزایش آگاهی زیست محیطی و تغییر رفتار و اخلاق در سطح جامعه، شامل: آموزش زیست محیطی برای رهبران، سیاستمداران، مدیران و آموزش همگانی درباره  اخلاق اکولوژی است کە برای عملی کردن این مهم نقش تشکل های غیر دولتی (NGOs) حائز اهمیت فراوان است. در عصر حاضر تشکل های غیر دولتی در اداره کشورها و مدیریت سرزمین نقش موثر و مفیدی را دارند.

سازمان مردم نهاد (NGO)، سازمانی غیردولتی و غیرانتفاعی است که افراد در آن به طور داوطلبانه عضویت دارند. امروزه سازمان‌های مردم‌نهاد به دلیل ارتباط مستقیم و بدون واسطه با مردم، بسیار موثر و کارآمد عمل می‌کنند. فعالیت های سازنده بە سازمان‌های مردم‌نهاد، اعتبار می بخشد. نظر بەاینکە  سازمان‌های غیردولتی ساختارهای انعطاف‌پذیر و گسترده دارند، قادر بە فعالیت در دوردست‌ترین نقاط کشورها هستند و توان فعالیت‌هایی را دارند که دولت‌ها و بخش خصوصی از انجام آن عاجزند.

سعیدی (١٣٩٣) عنوان می دارد کە مهمترین ویژگیهای سازمانهای غیردولتی عبارتند از:

١- دارای اساسنامه، اهداف، تشكیلات و ساختاری مشخص می باشند.

٢- غیرانتفاعی هستند و به داوطلبین و اعضای آن سود و درآمدی تعلق نمی گیرد.

٣- اعضای آن افراد داوطلب می باشند و عضو پذیرند و برای عضویت شرایط خاصی جز پذیرش مفاد اساسنامه و علاقەمندی به كار داوطلبانه در آن سازمان وجود ندارد.

٤- وضعیت مالی این سازمانها كه شامل درآمدها و هزینه ها است، روشن، مشخص و قابل دسترس برای اعضا و سایرین میباشد.

٥- هدف این سازمانها كمك به بهبود وضع جامعه، حفظ منافع و مصالح عمومی می باشد.

٦- به هیچ سازمان و یا نهاد دولتی وابسته نمی باشند.

سازمانهای غیر دولتی زیست محیطی، سازمانهایی هستند كه فعالیتهایشان را بر محور منابع طبیعی و محیط زیست (در جهت حفظ، احیاء، توسعه پایدار) متمركز نموده اند و نقش بسیار اساسی درجلب مشاركت مردمی به منظور حمایت و حفاظت از محیط زیست دارند.

دامغانی و همکاران (١٣٩٦) مهمترین اهداف سازمانهای مردم نهاد زیست محیطی را موارد ذیل برشمردند:

١- اطلاع رسانی و آگاه سازی درباره مسائل و موضوعات زیست محیطی، ملی، منطقه ای و بین المللی

٢- مبارزه با تخریب محیط زیست در جهت اصلاح الگوهای ناپایدار تولید و مصرف

٣- نهادینه کردن و سازماندهی مشارکت مردمی

٤- گسترش نظارت عمومی بر پروژه های زیست محیطی

٥- ایجاد، گسترش و تقویت هماهنگی بین بخشهای دولتی و مردمی ذیربط با مسائل زیست محیطی

٦- ارتقاء سطح دانش اعضاء در زمینه محیط زیست از طریق برگزاری کارگاههای آموزشی و سمینارهای علمی

٧- انتشار نشریه، فیلم، نوارهای آموزشی و خبری به منظور انعکاس موضوعات مربوط به حفاظت و حمایت از محیط زیست

٨- انجام پروژەهای تحقیقاتی و اجرایی در زمینه محیط زیست

٩- همکاری با سازمانهای بین المللی حفاظت محیط زیست.

استمرار فعالیتهای تشكلهای زیست محیطی موجب اثر بخشی بیشتر در جامعه می شود و زمینه توسعه اخلاق زیست محیطی را فراهم می كند. سازمان های مردم نهادی که به دنبال یک حادثه ایجاد شده اند دوام و بقای کمتری دارند. بقای سازمان باید یکی ا ز اهداف اصلی تشکلها باشد و برای آن برنامەریزی داشت.

کارکرد اصلی NGOها طبق ماهیت فعالیتهای آن، کارکرد «مشارکتی و حمایتی» است و طبیعتاً این کارکرد از طریق گسترش ارتباطات NGOها با حکومتها و دستگاههای دیوانسالاری به منظور تبادل عقاید برای بهبود بخشیدن به اجرای طرح های توسعەای قابل تحقق است(زاهدی مازندرانی، ١٣٩٤). اما در کشورهایی کە بصورت دیکتاتوری ادارە می شوند فعالیت NGOها با محدودیتهای فراوانی روبرو ست. حاکمیت از فعالیت و عملکرد آنها می ترسد چرا کە فعالیتهای گروهی می تواند سطح مطالبات را به صورت جدی افزایش دهد. هرگاه که مردم به صورت دستەجمعی و منسجم نسبت به وضعیت موجود واکنش نشان دادەاند، حاکمیت با آنها بە شدت برخورد نمودە است ( خسروی فرد، ١٣٩٤).

فعالیت آموزشی تشکلهای غیردولتی بە امکانات و شرایط سیاسی حاکم وابستە است. این سازمان ها در صورت امکان، میتوانند با بەکارگیری رسانەها سبب ارتقای دانش زیست محیطی و توسعە اخلاق اکولوژیک شوند. رسانەها شامل: شبکەهای اجتماعی، وب‌سایتها ، تلویزیون و رادیو، رسانەهای چاپی و غیره می باشند کە پتانسیل بسیار زیادی در زمینه ارائه اطلاعات، آموزش دانش و پرورش مهارتها و نگرشها دارند.  نقش رسانەها در آگاهی بخشی مردم از مسائل زیست محیطی و اقداماتی برای محافظت از آن، طی سالهای متمادی به اثبات رسیده است

 (Kirac, et al., 2012; Karami Darabkhani, et al.,2019  (.

تشکیل کارگاههای آموزشی برای همسالان نیز توسط NGOها نقش بسزایی در یادگیری اجتماعی و تغییر رفتار ایفا میکند. مطابق “نظریه یادگیری اجتماعی”، هرگونه یادگیری که به صورت گروهی و بین همسالان صورت می گیرد، می تواند برای توسعه انتخابهای اخلاقی فردی بسیار مهم باشد. هنگامی که افراد درگیر گفتگوی گروهی در زمینه اخلاق زیست محیطی میشوند، میتوانند نظر خود را تغییر دهند وبه اخلاق جدیدی دست یابند( Baker, et al.2019). اخلاقی ژرفانگر کە از تمرکز ارزش ذاتی بر یک عنصر خاص اجتناب می‌ورزد و تنوع طبیعی را ذاتاً ارزشمند می‌داند کە انسان جزئی از این تنوع است(سهرابی، ٢٠١٩).

لازم بە ذکر است کە کارکرد مفید و موثر تشکلهای غیر دولتی بە سطح دانش و آگاهی اعضای آن و داشتن روحیە کار گروهی و تیمی وابستە است. این تشکلها باید از فردگرایی و منفعت گرایی شخصی پرهیز کنند در غیراینصورت دیری نخواهد پایید کە فعالیت آنها یا متوقف می شود یا بە بیراهە خواهد رفت.

نظر بەاینکە در ڕۆژهەڵات(شرق کردستان) فعالیت های گروهی و تشکیلاتی مسبوق بە سابقە است آمادگی جامعە برای پذیرش تشکلهای غیر دولتی بیش از سایر نقاط کشور ایران است و این مهم سبب شدە است کە در اکثر مناطق ڕۆژهەڵات علی رغم تهدیدات ناشی از برخورد امنیتی حاکمیت، شاهد حضور چشمگیر این تشکلها باشیم کە بیشتر آنها در حوزە محیط زیست فعال هستند. پیشنهاد می گردد کە تشکلهای ‌غیر دولتی در همەی عرصەها از جملە در بخش محیط زیست در ڕۆژهەڵات گسترش یابند و این تشکلها نیز ضمن ارتقای دانش جامعە، موجبات بە روز بودن آگاهی و دانش اعضای خویش را در دستور کار قرار دهند. از آحاد جامعە درخواست می شود کە با تشکلهای فعال بە هر نوع ممکن همکاری نمایند. بە احزاب سیاسی کە تجربەهای فراوانی در کار تیمی و فعالیت تشکیلاتی دارند توصیە می شود کە با همەی توان بە تشکلهای غیردولتی ڕۆژهەڵات کمک نمایند. نباید فراموش کرد کە آیندە سرزمین ڕۆژهەڵات در گرو مشارکت مردم در حمایت و حفاظت از سرزمین است.

فهرست مراجع

خسروی فرد، سام . ٣٩٤ . نقش تشکلهای غیردولتی در حفاظت محیط زیست. وبنیار آموزشی سازمان توانا.

https://tavaana.org)/(

صالحی، صادق  و  زهرا پازوکی نژاد. .1395نوسازی بوم‌شناختی و مصرف انرژی، پژوهشنامه توسعه فرهنگی اجتماعی دوره 1، شماره 1صفحه 124-136

 (http://jscd.journals.pnu.ac.ir/)

سهرابی، منصور.٢٠١٩. آموزش اخلاق اکولوژیک ضرورتی انکار ناپذیر.العربیە فارسی.

(https://ara.tv/cevb2)

یعقوبی, جعفر و ساره منصوری، ۱۳۸۹، تحلیل نقش و جایگاه آموزش در سطوح مختلف در حفاظت از محیط زیست، چهارمین همایش تخصصی مهندسی محیط زیست، تهران، دانشگاه تهران، دانشکده محیط زیست.

) https://www.civilica.com/Paper-CEE04-CEE04_830.html(

مختاری ملک آبادی، رضا. عظیمه السادات عبدالهی و حمیدرضا صادقی. 1393 . تحلیل و باز شناسی رفتارهای زیست محیطی شهری مطالعه موردی شهر اصفهان. فصلنامه پژوهش و برنامه ریزی شهری، سال 5 شماره 18 ، تهران.

 (http://jupm.miau.ac.ir )

زاهدی مازندرانی، محمد جواد.١٣٩٤. نقش سازمان های غیردولتی در پایداری محیط زیست.

 (https://rasekhoon.net/article/show/1071934)

سعیدی، محمدرضا. ١٣٩٣. درآمدی بر مشارکت مردمی و سازمانهای غیر دولتی. ناشر  سازمان سمت. صفحات کتاب ، 312. شابک : 9789645307491

مریم دامغانی، غلامرضاعبدلی و هومن بهمن پور.١٣٩٦. بازشناسایی دیدگاه کارشناسان و فعالان محیط زیست نسبت به جایگاه حقوقی و نقش سازمانهای مردم نهاد محیط زیستی در کشور. دوماهنامه پژوهش در هنر و علوم انسانی. سال دوم، شماره چهار(پیاپی شش). صفحە ٩ تا ٢٣

)http://rahs.ir/post.aspx?id=514(

Baker, Melissa M., Grundy, Mardi ., Junmookda, Kimberly D., Macer, Darryl R.J  Manzanero, Lea Ivy O., Reyes, Donna Paz T., Ngo Thi Tuyen .,Waller, Alexander Robert.2019. Christchurch, New Zealand : Eubios Ethics Institute. Environmental Ethics Education. Christchurch, New Zealand : Eubios Ethics Institute.

http://www.eubios.info/ 1 v. ISBN 978-0-908897-32-2

Karami Darabkhani, R., Hejazi, S, Y  and  Rezaei, A. 2019. The role of media and environmental education components on the behavior of environmental NGOs members in Tehran Province. Environmental Sciences Vol.17,  No.1, Page:195-210.

http://envs.sbu.ac.ir/article/view/19896

Kirac, T.O., Yildiz, M., Cobanoglu, N. 2012. Role of the news in the education of

environmental ethics: a critical approach. Procedia – Social and Behavioral Sciences 47: 938 – 942.

Najam, P., Papa, M., and Taiyab, B., 2006. Global Environmental Governance: A Reform Agenda, Canada, International Institute for Sustainable Development (IISD), Winnipeg