دەسپێکێ بۆ خوێندنەوەی پرسی کوردایەتی

(کوردایەتی: بەپرسکردن و کێشەکانی بەردەمی)

کۆساڵان ئەحمەدی

“لە خوێندەوەیەکی کورتدا، دەتوانین بڵیین، کێشەی فەرهەنگی، ئەندێشەی چەپ و تێگەیشتنی هەڵە لە چەپ، مەسەلەی مەزهەب، سەرهەڵدانی کوردایەتی لە ناوەندە ناسەرەکییەکان، پەرچەکرداری توندی دەوڵەتی ناوەندی لە ڕیزی گرنگترین کێشەکانی بەرەدم بەپرسکردنی کوردایەتی لە کۆمەڵگەی کوردیدا بووە و لێرەدا، بە شێوەیەکی خێرا، ئاماژە بە هەندێکیان دەکرێت.“

پاش دامەزرانی یەکەم دەوڵەتی مودێڕن لە ئێراندا، نەتەوەسازی^[1] بوو بە ئەولەویەتی سەرەکیی دەوڵەتی مودێڕنی ڕەزاشای پەهلەوی و لەم ئاراستەیە و لە پێناو دابینکردن ومسۆگەرکردنی وەحدەتی سیاسی و فەرهەنگیی دەوڵەتی تازەدامەزراوی نەتەوەی فارس لە ژێر ناونیشانی ساختەکراوی ئێران، ڕووناکبیرانی ناسیۆنالیست دەستیان کرد بە لایەنگری لە سیاسەتی یەکسانسازی^[2] و بە فەرمی بوونە بەشێک لە دەزگای ئاسیمیلاسیۆن وسەرکوتکردنی جیاوازییەکان^[3].

جیاوازییەکان لە دەوڵەتی مودێرن، وەک کێشەی سەرەکیی یەکڕیزی و وەحدەتی سیاسی و فەرهەنگی و بە واتایەک دامەزرانی دەوڵەتی مودێڕن پێناسەدەکران و بەم بۆنەیەوە، سەرکوتکردنی جیاوازییەکان بوو بە بەشێک لە دیسکۆرسی دەوڵەت و ڕووناکبیرانی لایەنگری یەکسانسازی و لەم پێناوەدا، سرێنەوەی نەرم و بەپەروازێزخستن، وەک زەروورەتی سەرکوتکردنی جیاوازییەکان دەستی پێ کرد.

دامەزرانی کۆمەڵەی ژێکاف، وەک بنەمای گوتاری کوردایەتی، ئەنجامی سیاسەتی ئاسیمیلاسیۆن و سەرکوتکردنی جیاوازییەکان لە لایەکەوە و سەرهەڵدانی نەتەوەخوازیی کوردی بە کاریگەری لە شەپۆلەکانی مودێڕنیتە لە لایەکی دیکەوە بوو.

 کوردایەتی وەک ئایدیۆلۆژیای ناسیۆنالیزمی کوردی، ڕاستە لە ئەساسدا پەرچەکردار لە ئاست سیاسەتی سەرکوتکردن و پڕۆژەی نەتەوەسازیی دەوڵەتی ناوەندی بوو^[4]، بەڵام لە لایەکی دیکەوە بەرهەمی سەرهەڵدان و بەرجەستەبوونەوەی دەنگی مافخوازی لە کوردستانی ئێران و بە تایبەت لە ناوچەی موکریان، بە کاریگەری لە ڕەوتی مۆدێڕنیتە و ئەندێشەی ناسیۆنالیستی بوو، لێرەوە دەکرێت باس لەوە بکرێت، کوردایەتی وەک وەک ئایدیۆلۆژیای ناسیۆنالیزمی کوردی و دیسکۆرسی نوێی کۆمەڵگەی کوردی، بریتی بوو لە بەرگری بۆ مانەوە و خەبات دژی پیلانی سڕێنەوە و بە پەڕواێزخستن و هاوکات هەوڵ بۆ گەیشتن بە مافە نەتەوەییەکان و لەوانەش خۆدموختاری و تەنانەت سەربەخۆیی بوو کە لە ژێر ناونیشانی کوردایەتی پێناسە کرا و پێناسە دەکرێت.

کوردایەتی لەم ڕووەوە و بە کاریگەری لە گوتاری کۆماری کوردستان، ئیتر ئارام ئارام بوو بە دیسکۆرسی ڕووناکبیرانی کۆمەڵگەی کوردی و بە تایبەت ڕووناکبیرانی ناوچەی موکریان کە دەکرێت وەک زێد و ناوەندی سەرهەڵدانی دیسکۆرسی کوردایەتی لە کوردستانی ڕۆژهەڵاتدا ناوەزد بکرێت.

 چاوەڕێ دەکرا لە بۆشاییی دەسەڵاتی پەهلەویی یەکەم و دەفەرتی دامەزرانی کۆماری کوردستان، کوردایەتی ببێتە دیسکۆرسی زاڵ و پرسی سەرجەم کۆمەڵگەی کوردی^[5] و بە واتایەک ببێتە داواکاری و ئاواتی گشتیی کۆمەڵگە و دیارە لەم ڕووەوە ئەگەری زاڵبوون و سەرکەوتنی وێڕای بوونی دوژمنی بەتواناش هەبوو.

 بەڵام پاش دامەزرانی یەکەم کۆماری کوردی لە مهاباد، وەک دەرکەوتەی دیسکۆرسی کوردایەتی و هەروەها بۆشاییی دەسەڵاتی پەهلەوی و سەرەڕای سەرهەڵدانی سۆز بۆ کۆمار لە لایەن هەندێ سەرۆک خێڵ و عەشیرەت و تەنانەت خەڵکی ئاسایی لە هەندێ ناوچەی کوردستانەوە، کوردایەتی نە بوو بە پرسی سەرجەم کۆمەڵگەی کوردی و نە توانی ببێت بە دیسکۆرسی زاڵی کۆمەڵگەی کوردی و لێرەوە، دەکرێت سەرهەڵدانی دووانەی کورد و جاش (بەکرێگیراو) لە ئەدەبیاتی سیاسی، زیادبوونی تێچووی کوردایەتی، سەرهەڵدانی دیاردەی فرەحیزبی و ناکامیی کوردایەتی لە کورتخایەندا، وەک ئەنجامی بەپرس نەبوون و بەواتاییەک بەپرس نەکردنی کوردایەتی و زاڵ نەبوونی ئەم دیسکۆرسە، خوێندنەوەی بۆ بکرێت.

بە ئاگاداربوون لەم وەزعیەتە، پرسیاری سەرەکی ئەوەیە، کوردایەتی بە مانای هەوڵ بۆ بوون بە نەتەوە، هەوڵ بۆ بەرگری لە تواندنەوە، هەوڵ بۆ بەرگری لە پێشلکردنی مافە ئینسانی و نەتەوەیییەکان، هەوڵ بۆ دامەزرانی دەسەڵاتی کوردی و هەوڵ بۆ دیاریکردنی سنووری کوردستان لە سەرجەم کوردستانی ڕۆژهەڵاتدا بۆ نەبوو بە پرسی گشتی و بە واتایەک لە بەر چی نەبووە دیسکۆرسی زاڵی کۆمەڵگەی کوردی؟

راستە لە ئیستادا، لە سەرجەم شارەکانی کوردستان لە سەڵماسەوە بگرە بۆ ئیلام، هەست بە بوونی نیشانەکانی کوردایەتی وەک ویست بۆ گەیشتن بە دەوڵەتی کوردی، دامەزرانی دەسەڵات ونیشتمانی کوردی و خولیای کوردستانی سەربەخۆ یان لانیکەم کوردستانی خودموختار، بەدی دەکرێت و هەروەها لە دامەزرانی کۆماری کوردستانەوە تا ئیستە، ڕۆژ نییە ئینسانی کورد لە بەشە جیاجیاکانی کۆمەڵگەی کوردی هەزینە نەدات و یان کەمتر ڕۆژێ هەیە، ئینسانی کورد تووشی سێدارە و زیندان و هەڵهاتن نەبیت. هەروەها ڕاستە لە سەرهەڵدانی دیسکۆرسی کوردایەتیەوە تا ئیستا، کورد لە قەوارەی حیزب، خەرێکی هەوڵ و چالاکی و خەبات و قوربانییدانە و دەکرێت ئەم وەک ئەنجام و دەسکەوتی ئەم دیسکۆرسە، خوێندەنەوەی بۆ بکرێت، بەس نابێت حاشا لەم ڕاستییەش بکرێت زۆربەی هەوڵ و قوربانییەکانی کوردایەتی، بەشی سوننەی کۆمەڵگەی کوردی بووە و هەروەها زۆربەی قوربانیان و شکستەکانی ئاڵاهەڵگرانی کوردایەتی، لە سەردەستی بەشێکی دیکەی کۆمەڵگەی کوردی ڕوویداوە و لە بەرانبەر ئەژماری لایەنگرانی کوردایەتی و پێشمەرگە و گیانبەختەکراوانی کوردستان، بەرەی نەیار لە کۆمەڵگەی کوردی، سەری هەڵداوە و خاڵی جێگەی ئازار و تێڕامان ئەوەیە ئەو بەشەی کۆمەڵگەی کوردی واتە بەرەی دژە کوردایەتی، گەیشتوونەتە ئەو ڕادەیە کە ئامادەبوون لە پێناو بەرژەوەندیی ماددی و ئافەرینی دەسەڵاتدارانی ناوەند، هاونیشتمانیانی خۆیان لە سێدارە بدەن و بەرەوە سێدارە بیانبەن و بە سووکترین شێوە خەرێکی سیخورییش بن و چی شتی ناشیرین و دزێوە لە ئاست نیشتمان و هاونەتەوەی خۆیان جێبەجێی بکەن و بە گشتی لە هێچ شتیکی دزێو لە بەرانبەر نیشتمان، هاونیشتمانی و پێشمەرگە وەک پارێزەی نیشتمان، سل نەکەنەوە.

ریزکردنی نموونەکانی ئەم دیاردە ناحەز و سەیر و مەترسیدارە، پێویست بە ئاماژە و هێنانی نموونەی زۆر ناکات لە بەر ئەوەی ڕۆژانە، هەموو تاکێکی کورد، شایەتی زیندووی ئەم ڕووداوانەیە و هەمووان باش دەزانن، بەو ڕادەیە ئینسانی نەتەوەیی لە کۆمەڵگەی کوردی بوونی هەیە کە ئامادەن گیانی خۆیان لە پێناو نیشتمان و خاک و شەرافەتی کۆمەڵگە قوربانی بکەن و قوربانییان کردوە، ئەو ڕادەیەش ئینسانی کورد هەیە کە لە ئاست کۆمەڵگە و نیشتمان، نەتەنیا بێ هەڵوێستە بگرە ئامادەیە خۆی قوربانی داگیرکەران بکات وتەنانەت ئامادەن لە پێناو پلە و پووڵ، ئینسانییەت و نیشتمان حەراج بکەن، پێدەچیت بتوانین سەرهەڵدانی دیاردەی بەکرێگیراو بە مانای نیشتمانفرۆش و نەیاری پارێزەرانی نیشتمان، بگەڕێنینەوە بۆ هۆکاری بەپرس نەبوون و بەپرس نەکردنی دیسکۆرسی کوردایەتی لە کۆمەڵگەی کوردی. کەواتە دەتوانین باس لەوە بکەین، سەرکەوتنی دیسکۆرسی کوردایەتی و کەم کردنەوەی هەزینەی خەبات و سرێنەوەی شەڕی کوردکوژی، پەیوەستە بە زاڵبوونی دیسکۆرسی کوردایەتی و بە واتایەک بەپرس کردنی دیسکۆرسی کوردایەتی لە سەرجەم کۆمەڵگەی کوردی.

 لەم سونگەیەوە، باسکردن و خوێندەوەی لەمپەڕ وکێشەکانی بەردەم بە پرسکردن و زاڵکردنی دیسکۆرسی کوردایەتی، وەک ئەولەوییەتێکی سەرەکی لە توێژینەوەی کوردی خۆ دەنوێنێت.

 لە خوێندەوەیەکی کورتدا، دەتوانین بڵیین، کێشەی فەرهەنگی، ئەندێشەی چەپ و تێگەیشتنی هەڵە لە چەپ، مەسەلەی مەزهەب، سەرهەڵدانی کوردایەتی لە ناوەندە ناسەرەکییەکان، پەرچەکرداری توندی دەوڵەتی ناوەندی لە ڕیزی گرنگترین کێشەکانی بەرەدم بەپرسکردنی کوردایەتی لە کۆمەڵگەی کوردیدا بووە و لێرەدا، بە شێوەیەکی خێرا، ئاماژە بە هەندێکیان دەکرێت.

کێشەی فەرهەنگی

لە سەردەمی پەرەسەندنی ئەندێشە مودێڕن و دیاردەکانی مودێڕنیتە و هەروەها زاڵبوونی دیسکۆرسی دەوڵەت-نەتەوە لە ئێراندا، کۆمەڵگەی کوردی، کۆمەڵگەیەکی عەشیرەتی و خێڵەکی و تا ڕادەیەک ناشاری بوو و هەروەها پرسی کۆمەڵگەی ئەو سەردەمە، پرسی بەرەنگاری لە بەرانبەر سیاسەتی سرێنەوەی دەسەڵاتی خۆجێیی و بە هێزکردنی دەسەڵاتی ناوەندی بوو.

دیارە سەرەڕای هەندێ خوێندنەوەی چەوت کە دەیەوێت زۆربەی ئەو بەرەنگارییانە وەک بەرەنگاریی نەتەوەیی پێناسە وخوێندنەوەیان بۆ بکات، ئەو بەرەنگاری و شەڕ و بەرگرییانە نە بە نێوی کورد و بۆ دابینکردنی مافی نەتەوەییی کۆمەڵگەی کوردی، بەڵکوو بە نێوی عەشیرەتەوە و لە پێناو مانەوەی دەسەڵاتی سەرۆک عەشیرەتەوە بوو.^[6]

کەواتە فەرهەنگی ئەو سەردەمەی کورد، فەرهەنگی عەشیرەتی و خێڵەکی بوو و دیارە لەو فەرهەنگی عەشیرەتی و خێڵەکییەدا، ئەگەری سەرهەڵدانی ئەندێشەی ناسیۆنالیستی و بە واتایەک کوردایەتی، ئەستەم و تەنانەت نامومکین بووە و تەنانەت پەیوەست بوونی هەندێ سەرۆک عەشیرەت و خێڵ بە بزاڤی کوردی و پیشتیوانی لە کوردایەتی، ناتوانێت بە مانای ئەوە بێت کە فەرهەنگی خێڵ و عەشیرەت لە پێناو کوردایەتیدا بووە بەڵکوو زۆرتر لە پێناو بەرژەوەندیی خێڵ وسەرۆک عەشیرەتدا بووە.

 ئەساسەن، کوردایەتی وەک پێناسە و شۆناسی نوێی نەتەوەی کورد، بەرهەمی شار و ئەندێشەی شارە و ئەوە لە حاڵێکدایە، کۆمەڵگەی کوردی ئەو سەردەمە ناشاری بوو و لەمێژ بوو کوردستان لەبەر ئەوەی گۆڕەپانی بەربەرەکانێی کڵاو سوور و کڵاو ڕەش بوو، قەت دەرفەتی هەناسەکێشان و ژیانی شارنیشینی و دروستکردنی شاری نەبوو.

بە گشتی فەرهەنگی ناشاری و عەشیرەتیی ئەو سەردەمەی کۆمەڵگەی کوردی، یەک لەو هۆکارە سەرەکییانە لە بەردەم بەپرسکردن و بەپرسبوونی کوردایەتی بوو و لە ئیستاشدا هەر پاشماوەکانی ئەو فەرهەنگە بەدی دەکرێت، دیارە، زۆر جار دەوڵەتی ناوەندی لەم تایبەتمەندییەی کۆمەڵگەی کوردی واتە فرەعەشیرەتی و ناکۆکیی عەشیرەتی و قەومی بۆ لێدان و دژاییەتیی کوردایەتی وەک خاڵی هاوبەشی سەرجەم کۆمەڵگەی کوردی کەڵکی وەرگرتووە و کەڵکیش وەردەگرێت و بۆ پێشگرتن لە کەڵک وەرگرتنی خراپی دەوڵەتی ناوەندی لە پرسی فەرهەنگی عەشیرەتی و خێڵەکی و تەنانەت شارچییەتی، هێشتا بیر لە سازوکارێکی کاریگەر نەکراوەتەوە.

مەزهەب

 ئەساسەن کۆمەڵگەی کوردی کۆمەڵگەیەکی فرە مەزهەب و فرە ئایینە و لە مێژە، سوننە، شیعە، یارسان، ئیزدی، جوو، مەسیحی و موسوڵمان پێکهێنەری بنەمای ئەم کۆمەڵگەیە بوون و لە پاڵ یەکدا ژیاون و لەوانەیە هەندێ جاریش تووشی کێشە بووبن. بەڵام بە گشتی پێکەوە ئەم کۆمەڵگەیەیان پێکهێناوە و لێرەوە فرە مەزهەبی و فرە ئایینی، وەک بەشێک لە کۆمەڵگەی کوردی بووە و هەیە.

فرەمەزهەبی وەک تایبەتمەندییەکی کۆمەڵگەی کوردی، دەرفەتێک بۆ جوانترکردنی کۆمەڵگە و فرەڕەنگی بووە، بەس بە داخەوە لە باتی ئەوەی کۆمەڵگەی کوردی لەم دەرفەتە کەڵک وەربگرێت، ئەوە دەوڵەتانی ناوەندی بوون کە لە مێژە بۆ دابەشکردنی کورد و شەڕی کورد بە کورد لەو تایبەتمەندییەی کۆمەڵگەی کوردی کەڵکیان وەرگرتووە و ڕێگەیان بۆ دابەشبوون و دابەشکردن و دوورکردنەوەی کورد لە گەڵ یەکدی خۆش کرد.

کەواتە دەرفەت بۆ کوردایەتی پێش نەهات و یان ئیزنیان نەدا پێش بێت تا کوردبوون وەک خاڵی هاوبەش بۆ کۆمەڵگەی فرە مەزهەب و فرە ئایین پێناسە بکریت و بە واتایەک فرە مەزهەبی و فرە ئایینی لە ڕێگەی کوردایەتییەوە چارەسەربکرێت.

بە گشتی پرسی مەزهەب لە بۆشاییی نەبوونی سازوکاری چارەسەرکەر لە کۆمەڵگەی کوردی و لایەنگرانی کوردایەتی، دەرفەت و هەلی بۆ دەوڵەتی ناوەندی ئامادەکرد بۆ ئەوەی ئەم تایبەتمەندییەی کۆمەڵگەی کوردی  بۆ بەرژەوەندیی خۆی بگوازێتەوە و بتوانێت کورد بە دوژمنی کورد بکات و کورد بە دەستی کورد بە بیانووی شیعە و سوننە و ئیزدی لەنێو ببات، بۆیە بەردەوام فرە مەزهەبی لە باتی دەرفەت، هەڕەشە و مەترسی بووە بۆ کۆمەڵگەی کوردی و بە تایبەت بۆ بەپرسکردنی کوردایەتی لە کۆمەڵگەی کوردی.

لەم ڕووەوە، بە پرسکردنی کوردایەتی پەیوەستە بە چارەسەرکردنی ئەم مەسەلەیە لە ڕێگەی بەرجەستەکردنەوەی کوردایەتی وەک خاڵی هاوبەش و ئینسانیی سەرجەم کۆمەڵگەی کوردی و هەروەها پێشگرتن بە دەوڵەتی ناوەندی بۆ ئەوەی نەتوانێت ئەم تایبەتمەندییەی کۆمەڵگە وەک دەرفەت و هەل بۆ دابەشکردنی کۆمەڵگەی کوردی بگوازێتەوە و بێگومان ئەم مەسەلەیە، نیازی بە کاری زانستی و میدیایی و خوێندنەوەی ورد هەیە کە پێویستە بکەوێتە ئەولەویەتی لایەنگرانی کوردایەتی و ئیتر وەک دەرفەت نەک مەترسی بۆ بەپرسکردنی کوردایەتی سەیری بکرێت.

ئەندێشەی چەپ

لە ڕێگەی خوێندنەوەی میژووی دیسکۆرسی کوردایەتی و بزاڤی ڕزگاریخوازیی کۆمەڵگەی کوردی، بۆمان ڕوون دەبێتەوە، چەپ و ئەندێشەی چەپ، بەشێکی ئیجگار زۆری هێزی ئینسانی وماددیی کۆمەڵگەی کوردی، بە خۆیەوە سەرقاڵ کردووە و سەرقاڵ دەکات.

 ڕاستە چەپ وەک لایەنگری لە چینی کرێکار و دژایەتیی سەرمایەداریی پاوانخوازانە، لە ڕیزی باشترین دیاردەکانی کۆمەڵگەی ئینسانی لە مێژووی سەت ساڵەی جیهانە، بەڵام ناکرێت باس لەو واقعییتەش نەکرێت کاتێک نەتەوەیەک دەوڵەتی نەبێت و ئەساسەن هەموو بنەمایەکی ئینسانی و قەومی و نەتەوەییی پێشێل کرابێت و دەوڵەتی ناوەندی بەردەوام خەریکی سەرکوتکردنی جیاوازییەکانی بێت و سیاسەتی یەکسانسازیی لە ئاست نەتەوەکەی گرتبێتەبەر و گرنگتر لەوەش نە سەرمایە و نە کارخانەی هەبێت، دەبێت ڕووبەرووی ئەو پرسیارە بکرێتەوە، ئەساسەن وەک چەپ ڕەخنە لە چی دەگەرن، خەبات لە پیناو چی دەکەن؟. ئەگەر دەوڵەتی کوردی هەبێت، گەر دەوڵەتی کوردی پرۆلێتەر و کرێکاری کورد بچەوسێنێتەوە، ئەو کات نە تەنیا نابێت پرسیار بکرێت بەڵکوو دەبێت پشتی چەپ و لایەنگری چەپ بگیرێت و ڕێز و پێزانینی بۆ بکرێت و تەنانەت هەندێ جاریش ئەکرێت بڵێین لەو دوخەدا، چەپ و ئەندێشەی چەپی لە بواری ئینسانیدا مانا ئەدات و دەکرێت کوردیش ببێتە چەپی ئینترنەشناڵ.

بە گشتی لێرەدا، مەسەلەکە ئەوەیە گەر ئەو هێزە ئینسانی و ماددی و مەعنەووییەی کۆمەڵگەی کوردی کە خەریکی چەپ و ئەندێشەی چەپ – سەرەڕای پەیامە ئینسانییەکانی- بووە، گەر لە خزمەت بەپرسکردنی کوردایەتیدا ببایە، بێ گۆمان تێچووی کوردایەتی ئەوەندە قورس نەدەبوو و گرنگتر ئەوەی دەوڵەتی ناوەندییش نەیدەتوانی لەم تایبەتمەندییەی بزاڤی کوردی واتە فرەحیزبی، بۆ لاوازکردنی دیسکۆرسی کوردایەتی کەڵک وەربگرێت و کورد بە نێوی چەپ و ڕاست بە گژی یەکدا بدات. بۆیە دەتوانین بڵێین چەپ لە ڕەوتی نەتەوەسازی و هەوڵ بۆ بە پرسکردن و بەپرسبوونی کوردایەتی، ڕۆڵی تا ڕادەیەک مەنفیی هەبووە.

سەرهەڵەدانی کوردایەتی لە ناوەندە ناسەرەکییەکان

کوردایەتی لە ناوچەی موکریان و شاری مهاباد سەری هەڵدا و لە بەراورد بە ناوەندەکانی ورمێ، سنە و کرماشان و ئیلام، تا ڕادەیەک ناوچەیەکی پەڕواێزی و لاوەکی بوو و هەر بەم بۆنەیەوە کاریگەریی لە بەپرسکردنی کوردایەتی لە سەرجەم کۆمەڵگەی کوردی، سنووردار ولاوازبوو.

 بە دڵنیاییەوە گەر کوردایەتی لەم چوار شارە سەری هەڵبدایە و یان لانیکەم بگوازرایەتەوە بۆ ئەم چوارشارە وەک چوار ناوەندی سەرەکی، کوردایەتی ئیستە خاوەن قورساییی خۆی دەبوو و ئەگەری زاڵکردن و بەپرسکردنی زۆرتری هەبوو.

پەرچەکرداری توندی دەوڵەتی ناوەندی

نموونەکانی ڕووبەڕووبوونەوەی شا و کۆماری ئیسلامی لە گەڵ ئەم دیسکۆرسە، پێویست بە ڕوونکردنەوە و نموونە هێنانەوە نییە، لە سێدارەدانی پێشەوا، شەهید کردنی مەلا ئاوارە، ڕیکەوتن لە گەڵ کوردی عێراق بۆ لێدانی پاشماوەکانی کۆنگرەی دوو، سیاسەتی کوشتن و تۆقاندنی خەڵخاڵی و حەسەنی نموونەی ئەم پەرچەکردارەی دەوڵەتی ناوەندی لە ئاست پرسی کوردایەتی و مەترسیی گشتگیرکردنی ئەم پرسە و ئەساسەن گەشەپێدان و زاڵکردنی پرسی کوردایەتییە کە هەمیشە وەک هێڵی سوور و ئاسایشی ئێران دیاری و پیناسە کراوە و ئەم پەرچەکردارە بووەتە هۆی ترسی خەڵک لە نزیک بوونەوەی فیزیکی و فیکری لەم پرسە و هەروەها پێشوازیی هەندێ خەڵکی کورد لە دەسەڵاتی ناوەندی لە پێناو مانەوە و دابینکردنی بەرژەوەندیی ماددی.

 بە گشتی پێدەچێت بەرجەستەکردن و زاڵکردنی کوردایەتی وەک دیسکۆرسی پێویست بۆ گەیشتن بە بەها ئینساییەکانی کۆمەڵگەی کوردی، پێویستی بە پیاچوونەوە و چارەسەرکردنی مەسەلەی مەزهەب، بوون بە خاوەن کردار لە باتی پەرچەکردار، تەعامولی عەقڵانی لەگەڵ هێزی چەپ و داڕشتنی بەرنامە بۆ چوار ناوەندی سەرەکی واتە شارەکانی ورمێ، سنە، کرماشان و ئیلام هەیە کە لە ئیستەدا، هێزی زانست، عەقلانییەت و ئەوجار سەرمایەی ماددیی دەوێت و بە دڵنیایییەوە، سەرمایەی ماددی لە ڕێگەی هێز و زانست و عەقڵانییەوە مسۆگەر و دابین دەبێت کە دەکرێت وەک بەشێک لە بەرنامەی حیزب و لە لایان پسپوڕانی بەشەکانی کۆمەڵناسی و سیاسەت و ئابووری و سەربازییەوە، خوێندنەوەی وردی بۆ بکریت.

پەراوێزەکان

^[1] Nation-building

^[2]assimilation 

^[3]بڕواننە، گۆڤاری ئایەندە و سەروتارەکانی حەسەن ئەفشار http://www.atige.ir/product/magazine/ayande/

^[4]Abbas Vali, Essays on the Origins of Kurdish Nationalism, (ed.), Costa Mesa, Mezda Publisher, 2003.

^[5]مەبەست لە کۆمەڵگەی کوردی لێرەدا چوار پارێزگای ورمێ، کرماشان، سنە و ئیلامە.

^[6] لە وتارێکی زانستیی سەربەخۆ و جیاوازدا ئاماژە بە نموونەکانی دەکرێت