ژئوتوریسم پتانسیلی جدید در مسیر توسعه پایدار محیطی کردستان

هێمن بایزیدپور

“تجربه کشورهای توسعه یافته و صنعتی نشان میدهد که تنها داشتن جاذبه بە تنهایی نمی تواند در گسترش جهانگردی نقش داشته باشد؛ بلکه مهم این است که مدیریت و برنامەریزی پایدار و استفاده بهینه از جاذبەها، مهمترین نقش را در این مورد ایفا مینماید. یکی از انواع توریسم که بتازگی مطرح شده است و شباهت بسیار زیادی با اکوتوریسم دارد، ژئوتوریسم میباشد که از ترکیب واژەهای ژئو(زمین) و توریسم(جهانگردی) پدید آمده است.“

چکیده

امروزه صنعت توریسم به عنوان صنعتی پویا و فراگیر، همه اركان وجودی یك جامعه و سیستمهای جهانی را در برگرفته است، گردشگری در سرزمینهایی دارای پتانسیل بالقوە مانند کردستان میتواند زمینە ساز ایجاد درامدهای ثابت و پایدار ارزی باشد، همچنین میتواند سهم عمدەای از رشد ناخالص ملی را در این سرزمینها ایفا کند، اما باید توجە داشت کە برخلاف تصور عامه مردم، توریسم تنها گردشگری، آن هم به شكل كنونی كه از سده ۱۹ میلادی آغاز شده، نیست؛ بلكه در اصل به معنای گردشگری بااصالت و با انگیزه است نه سفرهای بدون هدف و برنامه.

در اصل جهانگردی، براساس خواست و اراده ملتها صورت میگیرد و سازمانهای دولتی و بخش خصوصی فقط برنامەریزان این سفرهای هدفمند هستند كه باید متناسب با خواستەهای عمومی به برنامەریزی بپردازند تا گردشگری به بهترین نحو انجام گیرد. جاذبەهای محیطی اعم از طبیعی، فرهنگی، تاریخی و انسان ساخت، جزء ضرورتهای اساسی برای گسترش روند گردشگری به شمار می آید که بدون این عوامل، توسعه گردشگری دچار رکود میشود.

 تجربه کشورهای توسعه یافته و صنعتی نشان میدهد که تنها داشتن جاذبه بە تنهایی نمی تواند در گسترش جهانگردی نقش داشته باشد؛ بلکه مهم این است که مدیریت و برنامەریزی پایدار و استفاده بهینه از جاذبەها، مهمترین نقش را در این مورد ایفا مینماید. یکی از انواع توریسم که بتازگی مطرح شده است و شباهت بسیار زیادی با اکوتوریسم دارد، ژئوتوریسم میباشد که از ترکیب واژەهای ژئو(زمین) و توریسم(جهانگردی) پدید آمده است که نیازمند بهره گیری توریسم از علوم زمین، بویژه جغرافیای طبیعی(ژئومورفولوژی)، زمین شناسی، ژئوفیزیک و سایر رشتەهای علوم طبیعی میباشد که در این میان به لحاظ کارکردی، ژئومورفولوژی بدلیل بررسی اشکال زمین به لحاظ جنس، زمان و شکل که لندفرمها نیز نتیجه عملکرد پدیدەهای شکل زایی و زمین ساخت بیرونی در نتیجه گذشت زمان میباشد، از اهمیت ویژەای برخوردار است. در این تحقیق سعی شدە است بە برسی اهمیت توجە بە ژئوتوریسم در کردستان و همچنین پتانسیلهای موجود در این زمینە پرداختە شود.

واژگان کلیدی: ژئوتوریسم، پایداری اکولوژیکی، صنعت گردشگری، کردستان.

مقدمه

ژئوتوریسم (به انگلیسی: Geotourism)، یا گردشگری زمین‌شناسی، یکی از رشته‌های گردشگری وابسته به طبیعت یا طبیعت‌گردی است که به معرفی پدیدەهای زمین شناسی به گردشگران با حفظ هویت مکانی آنها می‌پردازد. ژئوتوریسم از علوم مختلف زمین شناسی کمک می‌گیرد و علاقمندان به طبیعت و پدیدەهای زمین شناسی را برای بازدید از جاذبەهای زیبای زمین دعوت می‌کند. مخاطبان ژئوتوریسم نه تنها متخصصان و کارشناسان زمین شناسی، بلکه گردشگران عادی و علاقمندان طبیعت هستند. در جریان فعالیت‌های ژئوتوریسمی، بازدیدکنندگان ضمن بازدید از پدیدەهای زیبا و ویژه زمین شناسی، با مبانی پیدایش آنها آشنا شده اهمیت وجودی آنها را درمی یابند. ( وب گاه ژئوتوریسم ایران)

ژئوتوریسم زیر مجموعه توریسم پایدار بوده و هدف آن حفظ منابع گردشگری در مقاصد است. یعنی هدایت گردشگران به نحوی كه محل مورد بازدید برای نسلهای آینده هم همانطور باقی مانده و قابل استفاده باشد(رحیم پور، 1385). مطالعه در مورد ژئوتوریسم برای نخستین بار در مقیاس بزرگ بەوسیله اتحادیه صنعت مسافرت و سفر جغرافیای ملی آمریكا صورت گرفته كه در آن به پایداری محیط و توسعه همه جانبه پرداخته شده و حتی به مسائل فرهنگی نیز اهمیت داده شده است. ( ناظری، 1385). مبحث گردشگری و حفظ میراث زمین، رسما از زمانی مطرح شد كه یونسكو با معرفی یك عنوان جدید در علوم زمین تحت عنوان”Geoparks” از سازمانها و مراكز زمین شناسی كشورهای مختلف دعوت به همكاری در این زمینه نموده است (امری کاظمی، 1381) ژئوتوریسم یا گردشگری زمین شناسی امروزه مخاطبان وسیعی پیدا کرده است. مخاطبان ژئوتوریسم نه تنها متخصصان و کارشناسان زمین شناسی، بلکه گردشگران عادی و علاقمندان طبیعت هستند. در جریان فعالیتهای ژئوتوریسمی، بازدیدکنندگان ضمن بازدید از پدیدەهای زیبا و ویژه زمین شناسی، با مبانی پیدایش آنها آشنا شده اهمیت وجودی آنها را در‌می‌یابند. یکی از ویژگیهای پدیدەهای زمین شناسی که موجب برتری نسبی آنها بر پدیدەهای اکوتوریسمی می‌شود، اسرارآمیز بودن و پیچیده بودن مباحث زمین شناسی برای افراد عادی است. واژه زمین شناسی برای اغلب مردم یادآور پدیدەهای باشکوه، بزرگ و اسرارآمیزی چون آتشفشان، زلزله، شهاب سنگ، دایناسور، فسیل، دوره‌های زمانی میلیونی و… است. لمس این مفاهیم یا مفاهیم وابسته به آنها که در جریان برنامه‌های گردشگری زمین شناسی امکانپذیر است، جذابیتی شگرف برای بازدیدکنندگان ایجاد می‌نماید. به هر حال ژئوتوریسم، گزینه تازەای از گردشگری است که در کردستان به دلایل مختلف زمین شناسی و جغرافیایی، وجود اقلیمهای متفاوت، ورود جریانهای مختلف هوا از جهات گوناگون به سوی آن و عامل شیب و جهات ناهمواریها، همگی باعث پیدایش انواع چشم اندازهای جغرافیایی منحصر به فردی شده است که در صورت استفاده مطلوب از آنها و ارائه امکانات و خدمات رفاهی و تبلیغ مناسب با توجه به موقعیت فرهنگی و مشکلات ناشی از آن، میتوان در جهت گسترش گردشگری پایدار و برقراری توازن و تعادل اقتصادی مناطق مختلف بویژه مناطق توسعه نیافته و روستایی، از آنها استفاده نمود.

عوامل پیدایش پدیدەهای ژئوتوریسم

در ژئوتوریسم، طبیعت دائم توسط فرسایش آبی و بادی در حال تنوع و دگرگونی است. این دگرگونی توسط خود عوامل فرسایش شکل می‌گیرد نه انسان، مهمترین عوامل پیدایش رخنمون‌ها (بخشی از سنگ بستر است که بر سطح زمین آشکار شده است)، اشکال و جلوه‌های زمین که موجب جلب گردشگران علاقه‌مندان به پدیدەهای طبیعی می‌گردد، عبارتند از(. ناظری، ، ۱۳۸۵،)

• فرسایش‌ها
• آتشفشان‌ها
• چین‌خوردگی‌ها و گسله‌ها
• گنبدها و بلورهای نمکی
• تپه‌های مرجانی

فرسایش بە عنوان مهمترین عامل ایجاد و شکل گیری پدیدەهای زمین شناسی، محسوب می‌شود. فرسایش آبی و بادی، تغییر درجه حرارت و تبلور کانیها از عمده‌ترین محرک‌های عمل فرسایش در سطح زمین است. بارش برف و باران، رگبارهای فصلی، امواج دریا، پیشروی و پسروی آب دریاها، تغییر مسیر رودخانه‌ها، جریان سیلاب‌ها، نفوذ آب در لایه‌های زمین و انحلال سنگ‌ها و رسوبات آهکی سیلتی، مارنی و ماسه سنگی و شکل گیری غارها و حفره‌ها و دریاچه‌ها و سفره‌های آب زیرزمینی، نفوذ آب در سنگ‌ها، انجماد و تخریب آن‌ها از جمله عواملی است که چهره طبیعت را دائم تغییر داده و رخنمون‌ها و جلوه‌های رنگارنگ کانیها و لایه‌های مختلف زمین را بیشتر نمایان می‌سازد. (احمدی،14،1381)

ژئوتوریسم زیر مجموعه توسعه پایدار

توسعه پایدار بر سه اصل پایداری بوم شناختی، پایداری اجتماعی – فرهنگی و پایداری اقتصادی است. پایداری بوم شناختی تضمین کننده آن است که توسعه با حفظ فرایندهای اساسی زیست محیطی، تنوع و گونه‌های زیستی سازگار باشد. پایداری اجتماعی – فرهنگی تضمین می‌کند که توسعه با فرهنگ و ارزش‌های مردمی که متأثر از آن هستند، سازگار بوده و هویت جامعه را حفظ کند و پایداری اقتصادی تضمین می‌کند که توسعه واجد کارآیی اقتصادی بوده و منابع به ترتیبی اداره بشوند که بتوانند پشتیبان نسل‌های آینده باشد. (سینایی،173،1374)

گردشگری از عوامل اصلی توسعه پایدار در سطوح اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و زیست محیطی است. ژئوتوریسم زیر مجموعه توریسم پایدار بوده و هدف آن حفظ منابع گردشگری در مقاصد است. یعنی هدایت گردشگران به نحوی که محل مورد بازدید برای نسل‌های آینده هم همان‌طور باقی مانده و قابل استفاده باشد. (کزازی،25،1385)

ژئوتوریسم این امکان را برای محققان و بهره‌برداران به وجود آورده‌ است که بتوانند محیط را بهتر و کیفیت بازدید را ارتقاء دهند، بطوری که دخالت انسان در زمین منجر به نشان دادن برجستگی ویژه و تازه‌ای از طبیعت گردد. (رحیم پور،10،1386)

پتانسیلهای ژئوتوریسمی کوردستان

معرفی برخی جاذبەهای ژئوتوریستی در استان ارومیە

-آبگرم معدنی شوط یا ایستی سو

 در حاشیه مسکن مهر شهر شوط، در شمال استان ارومیه قرار گرفته‌است. آبگرم معدنی دارای دو سرچشمه اصلی است که به فاصله تقریبی ۴۰ متری بر روی پشته ای با ارتفاعی متفاوت از هم واقع شده‌اند.

-غار چهل پله

این غار از آثار برجای مانده از دوره حکومت باستانی اوراتوری است. این غار که دارای دهانه‌ای به قطر حدود ۴ متر می‌باشد در دامنه تپه باستانی‌ منتهی‌الیه غربی روستا واقع شده‌ است. این اثر به عنوان یکی از جاذبەهای گردشگری شهرستان شوط به حساب می آید.

– آبشار شلماش

 از مهم‌ترین آبشارهایی است که در سطح استان آذربایجان غربی و در شهر سردشت جاری است. آبشار شلماش با دره‌ای سرسبز در کنار جنگل‌های پراکنده، در نزدیکی شهر سردشت واقع شده و از شاخه‌های رودخانه زاب کوچک محسوب می‌شود.

– مجموعه صخره‌ای بی بی کند

 مربوط به هزاره اول است و در شهرستان شاهین دژ، روستای بی بی کند واقع شده و به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

– زندان سلیمان       

 نام کوهی مخروطی شکل و میان تهی است که در سه کیلومتری غرب تخت سلیمان قرار دارد. این کوه هزاران سال پیش، بر اثر رسوب کانی‌های آب دریاچه آن به وجود آمده ‌است، ارتفاع این کوه از زمین مجاور خود ۹۷ تا ۱۰۷ متر است و بر فراز آن گودال عمیقی در حدود ۸۰ متر دیده می‌شود که قطر دهانه آن به‌طور تقریب ۶۵ متر است.

– غار آبی سهولان:

روستای سهولان با دارا بودن جاذبەهای تفریحی ارزشمند و زیبا گرچه تا حدی زیرساخت‌های لازم را دارد اما هنوز جای پیشرفت بسیاری را می‌توان برای آن تصور کرد. روستای سهولان بیش از ۴۰۰ سال قدمت دارد. این پیشینه‌ی تاریخی را می‌توان در جای جای آن مشاهده کرد. در زبان کردی سهولان یعنی «یخها». این موضوع به خوبی سردسیری بودن این منطقه را نشان می‌دهد. تاکنون ۳۰۰ مسیر آبی در این غار کشف شده است که از این رو می‌توان آن را در میان بزرگ‌ترین غارهای آبی ایران (دومین بعد از غار علی‌صدر) جای داد.

معرفی برخی جاذبەهای ژئوتوریستی دراستان سنندج

-دریاچه زریوار

دریاچە زریوار مهمترین و كم نظیرترین جاذبە آبی در غرب كشور است كه در فاصلە سه كیلومتری غرب مریوان قرار گرفته و جاده آسفالتەای آن را به شهر مریوان پیوند میدهد. این دریاچه در ارتفاع ۱۲۸۵ متری از سطح دریا واقع شده است و از زیباترین میراثهای طبیعی استان كردستان به شمار می آید. طول آن 5/4 كیلومتر و عرض آن اندكی كمتر از ۲ تا ۳ كیلومتر مساحتی حدود ٨٥٠ تا ٩٠٠ هکتار دارد، عمق دریاچه از ۵ تا ۲ متر متغیر است. آب دریاچه شیرین و از جوشش چشمەهایی كه در كف دریاچه قرار گرفته اند، تأمین میشود. حجم آب دریاچه از 5/22 میلیون متر مكعب تا 5/47 میلیون متر مکعب در طول سال متغیر است. علاوه بر سرسبزی اطراف دریاچه حدود ۳۳ نوع پرنده و حیوانات در آن زیست میکنند. وجه تسمیه زریوار و زریبار كه هر دو در منطقه متداولند، به واژە زری كه در زبان كردی به معنی دریاچه است باز میگردد. پسوند(بار) و (وار) ، پسوند تشبیهی و زریبار یا زریوار به معنی دریاچه وار است.

-چشمه آب معدنی باباگرگر

در ۱۸ کیلومتری شمال شهر قروه در روستای باباگرگر قرار دارد، آب آن همراه با گازکربنیک فراوان جوشان و خروشان از دهانە استخری عمیق و طبیعی بە طول حدود ۲۰۰ متر خارج میشود. آب آن از دستە کلروبیکربناته مخلوط گازدار و خواص درمانی متعددی دارد، سالیانه حدود میپردازند.

-چشمە آب تلخ (پیرصالح)

در روستای “قشلا قلو” از توابع شهرستان بیجار چشمە آب معدنی تلخی وجود دارد که در درمان بیماریهای روماتیسمی مورد استفادە مراجعه کنندگان قرار میگیرد.

-چشمه آب معدنی كواز

این چشمه در50 كیلومتری شمال غربی كامیاران و در10 كیلومتری شمال غربی روستای پلنگان در دامنه كوه واقع شده است. آب این چشمه طعم گوگردی دارد و در محل جوشش آن از زمین، رنگ آب شیری است و خود نشان دهندە وجود مواد آهنی و گوگردی درآب است. آب این چشمه در استخر كوچكی جمع میشود و از آن برای نوشیدن و نیز درمان بیماریهای مجاری تنفسی، روماتیسمی و بیماریهای جلدی استفاده میشود.

-چشمە سرآب قروه

در بخش جنوبی شهر قروه، سرآبی طبیعی وجود دارد كه یكی از تفرجگاههای مردم منطقه محسوب میشود. این سرآب دارای آبی خوب و گواراست. به همین دلیل شهر قروه در كنار آن ایجاد شده است. بخشی از آب كشاورزی و شرب قروه از این چشمە تأمین میشود.

-چشمه سرآب ونیسار

این چشمه در دشت چهار دولی قروه زیر كوه كمرزرد قرار دارد و یكی از چشمەهای قدیمی شهرستان قروە است كه با آب بسیار گوارا و عالی در داخل روستای ” وینسار” از دل زمین بیرون می آید. در حقیقت روستای وینسار پیرامون این چشمه شكل گرفته است. این چشمه سالهای سال است كه تأمین كننده آب روستا، هم برای شرب و هم كشاورزی است. اطراف چشمه اصلی سنگ چین شده و قدمت سنگ چین آن حدود دو تا سه قرن بر آورد شده است. تا حدود سی سال پیش مردم روستا در ماه خرداد مراسم شكرگزاری و قربانی برای ” سرآب “، برگزار میكردند. در این مراسم، ضمن قربانی كردن گوسفندان به جشن و شادمانی میپرداختند و احترام ویژه ای برای این چشمه قایل بودند.

-آبشار بل

در یكی از روستاهای منطقه اورامان و در مرز استان كرمانشان، روستایی به نام “بل” واقع است. در كنار این روستا، در جاده ای كه به “كوسه هجیج” منتهی میشود آبشاری زیبا وجود دارد كه به عقیده كارشناسان دارای آب عالی برای شرب است. این آب با فشار زیاد و در حجم بسیار از شكاف كوهی بیرون میریزد و عظمت و شكوه طبیعت را جلوه گر میسازد. این آب در مسیر خود به رودخانە سیروان میریزد.

-آبشار كویله

یكی از اماكن دیدنی استان سنندج آبشار كویله است كه در شهرستان مریوان و در مسیر جاده مریوان- سقز واقع است. این آبشار زیبا در فصل بهار از مكانهای دیدنی و زیبای منطقه محسوب میشود.

-دشت دهگلان

 مساحت این دشت ۶۲۷۰۰ هكتار و مساحت حوزه آن ۲۵۵۰ كیلومتر مربع و ارتفاع آن از سطح دریا ۱۸۰۰ متر است. این دشت پوشش گیاهی جالب توجهی دارد و چشم اندازهای مزارع آن در بهار و تابستان بسیار زیباست.

– دشت قروه

 مساحت آن ۵۸۴۰۰ هكتار و مساحت حوزه آن ۲۲۲۳ كیلومترمربع و ارتفاع آن از سطح دریا ۱۸۰۰ متر است. این دشت در شهرستان قروه قرار گرفته و رودخانە “چم شور” كه شاخه ای از رودخانه تلوار است در این دشت جریان دارد.

– دشت كامیاران

این دشت ۹۵۰ كیلومتر مربع وسعت دارد و در ارتفاع ۱۴۰۰ متری از سطح دریا قرار گرفته است و یكی از زیباترین دشتهای جذاب استان كردستان به ویژه از نظر چشم اندازهای زیبا و طبیعی محسوب میشود.

– دشتهای بانه

 در محدودە شهرستان بانه دو دشت تال و شوی واقع شده اند. مساحت دشت تال ۱۸۰۰ هكتار و شوی ۲۰۰۰ هكتار است. در دشت تال رودخانەهای سید سارم و زروار جاری اند كه در نزدیكی روستای سرتزین به رودخانه نمشید میپیوندند و سپس به رودخانه چومان میریزند. این دشت محل كشت محصولات مختلف زراعی است و انواع گیاهان كوهستانی در آن یافت میشود؛ به همین دلیل در بهار و تابستان چشم اندازی سبز و با طراوت دارد و پاییز آن نیز بسیار زیباست.

– دشتهای سقز

 در محدودە شهرستان سقز دشتهای متعددی واقع شده كه مهم ترین آنها عبارت اند از: دشتهای صاحب، قه لاكون، لەگرمی و دشت كولتپه. وسعت این دشتها حدود ۷۰۰ هكتار و ارتفاع متوسط آنها ۱۶۵۰ متر از سطح دریاست. این دشتها در بهار و تابستان با سرسبزی و گلهای وحشی جلوه ای بسیار زیبا دارند.

– کوه شاهو

 ارتفاع بلندترین قله آن ۳۳۹۰ متر است میانگین دمای سالانه آن ۱۰ تا ۱۵ درجه است و ۸۰۰ میلی متر بارندگی دارد، همیشه سال برف دارد و از کوههای زیبا و سترگ درکشور محسوب میشود.

– كوه چهل چشمه

چهل چشمه از كوههای مرتفع كردستان است (٣١٧٣ متر) این كوه دارای آبشارها و چشمەهای بسیار زیبایی است و وجه تسمیه آن نیز حكایت از وجود چهل چشمه آب دارد. در ٥٣ كیلومتری جنوب شرقی سقز قرار دارد و منطقه ای سردسیر و برف گیر است. در این كوه میتوان در تمامی سال برف را مشاهده كرد. این كوه یكی از سرچشمەهای رودخانەهای چهل چشمه، كله باد جغاتو(زرینەرود) و شورتی است و دارای چشمه سارهای فراوان و دامنەهای سرسبز و زیبا است.

– کوه آربابا

 در جنوب شهر بانه واقع است و ۲۲۲۰ متر ارتفاع دارد، بسیار سرسبز و از تفرجگاههای بانه محسوب میشود.

دیگر ارتفاعات استان عبارت اند از: كوه ملا كاوو، كوه حسین بگ، كوه پیازه، كوه تخت، كوه هواره برزه، كوه چرخ لان، کوه نەکەروز كه همگی بالای ۲۸۰۰ متر ارتفاع دارند.

غار کرفتو

غار کَرَفتو غاری است که در شهرستان دیواندره در استان کردستان ایران قرار گرفته‌است. این غار، یک غار آهکی است که در دوران سوم زمین‌شناسی شکل گرفته‌است. بخش‌هایی از این غار، دست‌کَند است و کتیبه‌هایی از دوران پیش از تاریخ دارد. آثار تاریخی موجود در این غار مربوط به سده ۳ هستند. این غار، در بخش کرفتو از توابع شهرستان دیواندره واقع شده و در تاریخ ۲۰ بهمن ۱۳۱۸ با شماره ثبت ۳۳۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.

معرفی برخی جاذبەهای ژئوتوریستی دراستان کرماشان

ریژاو

واژه ریجاب در واقع عربی شده واژه «ریژاو» است که در زبان کردی سه معنا برای آن متصور است که مناسبترین آن به معنی “محل ریزش آب” می‌باشد. وجه تسمیه ریژاو، وجود رود خروشان الوند و آبشارهای زیبای آن است که از دامنه کوه دالاهو سرچشمه می‌گیرد. . اختلاف ارتفاع آبشار ریژاو در نقطه بالا و پایین طبقه سوم، براساس اندازه‌گیری GPS نزدیک به ۱۸۰ متر است. آبشار ریژاو آبشاری سه طبقه است که دو طبقه بالایی آن بسیار بلند و طبقه پایینی کوتاه‌تر است. طبقه سوم آبشار ریژاو در زیر درختان قرار گرفته و از بالا دیده نمی‌شود. اگر معیار ارتفاع آبشار را محل فرود اولیه آب در نظر بگیریم نقطه پایانی این آبشار در انتهای طبقه دوم آن است که با کم کردن ارتفاع طبقه سوم که حدود ۲۰ متر است و ۱۰ متر اختلاف ارتفاع بالای آبشار با محل جاری شده آب، می‌توان گفت که ارتفاع آبشار ریژآو چیزی در حدود ۱۵۰ متر است. بر این اساس «آبشار ریژاو» یکی از چند آبشار بلند ایران و شاید بلندترین آبشار ایران است.

سرآب روانسر

 دریاچە کوچکی است که در شهر روانسر در استان کرماشان واقع شده‌است، سرآب روانسر منشأ اصلی رودخانۀ قره‌سو است که یکی از بزرگترین و طویل‌ترین رودخانه‌های استان کرماشان می‌باشد. این سرآب از کوهستان شاهو سرچشمه می‌گیرد. سرآب روانسر به عنوان ۵۷اُمین اثر ملی توسط سازمان میراث فرهنگی در ۲۷ اسفند ۱۳۸۷ در فهرست میراث طبیعی ایران قرار گرفت.

آبشار پیران

 از آبشارهای استان کرماشان در شهرستان سرپل ذهاب قرار دارد. ارتفاع این آبشار حدود صد متر است. منطقه پیران در ۱۰ کیلومتری شمال شرق سرپل ذهاب قرار دارد و آبشار آن پس از باغات روستا و در دره‌ای عریض واقع است. به دلیل ارتفاع بلند و دیوارمانند صخره‌ها صعود از آبشار غیرممکن است. این آبشار یکی از بلندترین آبشارهای ایران است که در استان کرماشان واقع شده‌ است

سرآب نیلوفر

 معمولا به غلط سراب نیلوفر نوشته می‌شود، دریاچه کوچکی است که در حدود ۲۰ کیلومتری شمال غرب شهر کرماشان قرار گرفته‌است. این دریاچه تا اواسط دهه هشتاد مملو از گل‌های نیلوفر آبی بود و در فصول گرم سال غنچه‌ها و برگ‌های آن از آب سر برآورده و قسمت زیادی از آن را می‌پوشاند. سرآب نیلوفر ۵۵اُمین اثر طبیعی ملی است که توسط سازمان میراث فرهنگی از ۲۷ اسفند ۱۳۸۷ در فهرست میراث طبیعی ایران قرار گرفته‌است.

غار پَراو یا غار پَرو

نام غاری است در ارتفاع ۳۰۵۰ متری کوه پراو، در دوازده کیلومتری شمال‌شرق شهر کرماشان که در میان کوه طاق بستان و کوه بیستون و در جنوب منطقه‌ای به نام میدان پراو قرار دارد. این غار در ۳۰۰ متری پایین قله شیخ علیخان یا قله پراو قرار دارد. در زمان کشف این غار در بیش از ۴۰ سال پیش (۱۹۷۱ میلادی)، بزرگ‌ترین غار عمودی دنیا بوده‌است و به همین دلیل لقب اورست غارهای جهان را به آن اطلاق کرده‌اند. این غار به عنوان دومین اثر طبیعی ملی کرماشان در سال ۱۳۸۸ توسط سازمان حفاظت محیط زیست ایران به ثبت رسید. امروزه غارهای عمیق بسیاری در جهان یافت شده‌اند که بسیار عمیق‌تر از غار پراو هستند و غار پراو را در لیست عمیق‌ترین غارهای جهان تا رتبه ۲۲۱ پایین آورده‌اند. یکی از ویژگیهای منحصربه‌فرد غار پراو، وجود دهانه آن در ارتفاع سه‌هزار متری از سطح دریا است که این بالاترین سطح در بین تمام غارهای “عمودی” دنیا می‌باشد.

غار قوری قلا

 بزرگ‌ترین غار آبی خاورمیانه با پیشینه ۶۵ میلیون سال است؛ که در استان کرماشان قرار دارد. این غار در ۲۵ کیلومتری شهر روانسر، در دامنه کوه شاهو و مشرف بر جاده روانسر – پاوه و در همسایگی روستایی به همین نام جای گرفته‌است.

درازای این غار ۱۲ کیلومتر و ژرفای آن ۳۱۴۰ متر است و به عنوان یکی از هفت اثر طبیعی ملی ایران، به ثبت رسیده‌است. در سال ۱۳۵۵ یک گروه از غارشناسان انگلیسی و در سال ۱۳۵۶ گروه دیگری از غارنوردان فرانسوی بخشهایی از غار را بطول پانصدوپنجاه متر بررسی و اکتشاف کردند. در دهه ۱۳۶۰ نیز گروهی از غارنوردان کرماشانی بخشهای جدیدی از غار را تا عمق بیش از سه کیلومتر اکتشاف و شناسایی کردند.

از لحاظ زیست‌شناسی غار مسکن گونه نادری از خفاش به نام خفاش موش گوشی است. متأسفانه بازدیدهای کنترل نشده باعث آسیب فراوان به داخل غار شده و در جای جای دیواره‌ها می‌توان یادگاری و شکستگی استلاگمیتها را دید.

در جریان تسطیح دهانه غار آثاری از اواخر دوره ساسانی در کف غار کشف شد که شامل هشت عدد ظرف نقره‌ای با نقش کبک و پرندگان شکاری و درنا، تکه‌های سفال و پانزده سکه ساسانی مربوط به یزدگرد سوم است. بر روی دو ظرف نیز کتیبه‌هایی به خط پهلوی میانه نوشته شده که توسط متخصصین ایرانی ترجمه شده‌است. ظروف نقره از نظر متخصصان ساخت منطقه اورامان بوده و محلی هستند. غارهای اطراف قوری قلعه بر اساس مطالعات باستان‌شناسی از حدود ۵۰ هزار سال پیش تا حدود ۱۲ هزار سال پیش مسکن شکارچیان عصر سنگ بوده‌است.

غار ورواسی

از پایگاه‌های باستان‌شناسی ایران در استان کرماشان از دوره پارینه‌سنگی میانه است. غار ورواسی در ۱۱ کیلومتری شمال شرقی کرماشان ، در دامنه کوه ماسی قرار دارد و پناهگاهی برای شکارچیان بوده‌است. از این غار اشیا سنگی مربوط به دوره موسترین به دست آمده‌است.

معرفی برخی جاذبەهای ژئوتوریستی دراستان ایلام

چشمەهای آبگرم معدنی

در فاصله 5 كیلومتری شهرستان دهلران چشمەهای آب گرم با خواص گوگردی جهت رفع امراض پوستی و دردهای مفاصل و عضلات استفادە میشود

 غار تایەگه

این غار در 2 كیلومتری جنوب غربی روستای وری در میان دره ای كه به رودخانه جنوب روستا منتهی میشود. قرار گرفته و تا مركز بخش ملكشاهی 15 كیلومتر فاصله دارد. طول دهانه غار 25 متر و عرض (تالار) آن 120 متر و بلندی سقف آن تا كف غار 33 متر است.

اشکفت ابدالان

در فاصله 15 کیلومتری شهر ایلام در میان دره زیبای هیانان و در ضلع غربی کوه مانشت در ارتفاع 1000 متری غاری (اشکفت به معنای غار است) زیبا وجود دارد.

غار چهل ستون

در فاصله 2 کیلومتری شهرک شباب و در شرق پارک جنگلی خرم، بر بلندای کوه خرم، غاری بسیار زیبا وجود دارد. این غار ورودی کوچک بوده که بعد از ورود به داخل آن دهلیزی بسیار بزرگ قرار دارد که نظر هر تازه واردی را به خود جلب مینماید. به گفته بسیاری از اهالی منطقه طول غار بیشتر از 500 متر میباشد.

غار زینەگان

غار شگفت انگیز زینه گان در 5 كیلومتری جنوب شرقی شهر صالح آباد و در فاصله 45 كیلومتری شهر ایلام قرار دارد. این غار رو باز كه بیش از 1 كیلومتر طول دارد ، دارای آب فراوان ، دهلیزهای آب گیر ، قندیلهای متعدد و آبچكهای طبیعی و بسیار جالب میباشد.

دره دانوک

این دره یکی از درەهای بسیار زیبا و بزرگ رشته کوه شرازول میباشد که در قسمت جنوب شرقی دشت ایوان قرار دارد. این دره با داشتن طبیعت پوشیده از جنگل و چشمه آب بزرگی که درآن جاری است. مرکز بسیار زیبای تفریحی منطقه است و از طرف جاده روستای گلان میتوان به این دره زیبا دست یافت.

کلام آخر:

در این مقالە سعی گردید بە صورت اجمالی بە نقش و جایگاە گردشگری و توریسم و بە صورت ویژە بە پدیدە ژئوتوریسم پرداختە شود. بر کسی پوشیدە نیست کە صنعت توریسم نقش غیر قابل انکاری در جھت رشد اقتصادی، تولید ناخالص ملی، کار آفرینی و. . . ایفا میکند، اما نباید این نکتە را نیز از یاد برد کە میزان موفقیت ھر پروژە و محصولی، در گرو تصمیم سازیھای درست، اندیشمندانە و با نگرش بلند مدت است. اگر ھر گونە اشتباە، سھل‌گیری و اندیشە و نگرش مقطعی و مصرفگرایانە در باب مسائل و برنامەریزیھا صورت گیرد میتواند خانمانسوز، ناپایدار و ویرانگر باشد. آنچە کە امروزە در کردستان اشغال شدە نسبت بە طبیعت رفتار میشود، چیزی جز نابودی و بە تاراج بردن منابع و درآمدھای آن نیست، کە ھمە از چنین سیاستھای فرصت طلبانەای ناشی میشود. امید است کە پژوھشھایی از این دست مورد توجە احزاب و مراکز تصمیم سازی برای آگاە ساختن جامعە کردستان در گام نخست و ایجاد پلتفرمی اندیشیدە شدە برای آیندە کردستان در گام نھایی قرار گیرد.

فهرست منابع

1. وب گاه ژئوتوریسم ایران
2. ناظری، ف. ، ۱۳۸۵، ژئو توریسم و پایداری محیط. سایت میراث فرهنگی و گردشگری.
3. امری کاظمی، ع. ، ۱۳۸۱، آغازی بر ژئوتوریسم ایرانAn introduction to Geotourism of Iran، مجموعه مقالات بیست و یکمین گردهمایی علوم زمین، سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور.
4. غفاریان، طوسی، رضا، «ژئوتوریسم، مقوله تازه توریسم»، روزنامه همشهری، شماره ۳۳۶۶، سال ۱۳۸۳، ص ۱۶.
5. شایان، سیاوش، «بررسی موانع و مشکلات ژئوتوریسم در ایران با تأکید بر موقعیت ژئوتوریسم بیابان لوت»، همایش منطقه‌ای، جغرافیا گردشگری توسعه پایدار، دانشگاه آزاد واحد اسلام شهر، ۱۳۸۵، ص ۲۲۱.
6. سینایی، وحید، «توسعه پایدار گردشگری»، ماهنامه سیاسی – اقتصادی، شماره ۹۵-۹۶، سال ۱۳۷۴، ص ۱۳۴.
7. کزازی، الهام، «ژئوتوریسم، نگرشی نو در برنامه‌ریزی گردشگری، استان زنجان»، مجموعه مقالات برگزیده همایش قابلیت‌ها، مراتع و راهکارهای توسعه گردشگری استان زنجان، ۱۳۸۵، ص ۲۰۵.
8. . رحیم پو. ر، علی، «ژئوتوریسم، سفری به عجایب زمین»، نشریه ایرانا، شماره ۱۳، ۱۳۸۶، ص ۱۰.
9. حریریان، محمود، دانشگاه آزاد اسلامی، «کلیات ژئومورفولوژی»، ۱۳۶۹
10. احمدی، «ژئومورفولوژی کاربردی در فرسایش آب»، تهران، ۱۳۸۱.