پوختەی بابەت

گرینگیی پرسی فەرهەنگی سیاسیی بژاردەکان لە کۆمەڵگا، بە هۆی ئەو کاریگەرییانەی لە سەر ڕەوتی دێموکڕاسی و گەشەی سیاسی هەیانە، زۆر پڕ بایەخ دێتە بەر چاو. هەر بەم مەبەستە، ڵێکۆڵینەوەی بەردەست دەپەرژێتە سەر شیکردنەوەی فەرهەنگی سیاسی لە ئەندێشەی یەکێک لە بژاردە بەرچاوەکانی گەلی کورد کە ئەویش د. قاسملوویە. بۆ ئەم کارەش، بە کەڵک وەرگرتن لە تیۆرییە باوەکانی فەرهەنگی سیاسی و مێتۆدی گڕاندد تیۆری هەوڵی داوە کۆی وتار، نووسراوە و لێدوانەکانی د. قاسملوو کە لە دوو بەرگی تاڤگەی هەقیقەتدا چاپ کراون، شی بکاتەوە. ئەنجامی ڵێکۆڵینەوە دەریدەخا کە د. قاسملوو  خاوەنی فەرهەنگێکی سیاسیی تایبەت بە خۆیەتی کە دەکرێ ناوی بنێین:” فەرهەنگی سیاسیی ڕادیکاڵ دێموکڕاتیک”.

کلیل وشەکان: فەرهەنگی سیاسی، دێموکڕاسی، ڕوانگە بۆ تاک، ڕوانگە بۆ ڕەگەزێتی، دادپەروەریی کۆمەڵایەتی، بەشداریی سیاسی، گۆڕانکاریی  کۆمەڵایەتی –سیاسی، حدکا

پێشەکی و گرینگیی بابەت

مێژووی مرۆڤایەتی دەریدەخا کە بەشێکی گرینگ لە گۆڕانکارییە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان، پەیوەندییان بە بیروڕا و کرداری سیاسیی خەڵکەوە هەیە و چارەنووسی سیاسیی کۆمەڵگاکان، تا ڕادەیەکی یەکجار زۆر لە ژێر کاریگەریی ئەم بیر و باوەڕە دایە کە پێی دەوترێ “فەرهەنگی سیاسی” . فەرهەنگی سیاسی واتا: کۆمەڵێک بیروڕا، بۆچوون و هەست کە ڕەوتێکی سیاسی واتادار و ڕێکوپێک دەکا و گریمانەگەلی بنەڕەتی و یاساگەلی زاڵ بەسەر ڕەفتاری سیستەمی سیاسیدا، دیاری دەکا (لوسین پای، 218:1968). فەرهەنگی سیاسی، جۆری ڕوانینی خەڵک بۆ سیاسەت، پێکهاتەی سیاسی و چۆنیەتیی بەشداریکردن لە سیاسەتدا دیاری دەکا. کەوایە بۆ تێگەیشتن لە بیروڕا و هەڵسوکەوتی سیاسیی هەر کۆمەڵگایەک، پێویستە بیروباوەڕ، بەها و نۆڕم، ڕەفتار و زانیاریی سیاسیی ئەو کۆمەڵگایە شەنوکەو بکرێ هەتا جۆری فەرهەنگی سیاسیی ئەوان بناسرێ.

لە ڕوانگەی بژاردەگەرایانەوە[1] فەرهەنگی سیاسیی هەر کۆمەڵگایەک لە دوو بەش پێک دێ: فەرهەنگی سیاسیی گرووپی “بژاردە” و فەرهەنگی سیاسیی “خەڵکی ئاسایی”. ڵووسین پای^[2]،  پێی وایە هەر چەند بژاردەکان ژمارەیان لە خەڵکی ئاسایی کەمترە بەڵام، بە هۆی دەست ڕاگەیشتنیان بە سەرچاوەکانی دەسەڵات و هێزی ڕێکخستن، بەهێزترن و کاریگەریی زیاتر لەسەر فەرهەنگی سیاسیی خەڵک دادەنێن.

لە کۆمەڵگای کوردەواریشدا، فەرهەنگی سیاسیی ئەم دوو تاقمە بەدی دەکرێ و لە گەڵ یەک لە پەیوەندیدان. ئەم پەیوەندییە گەلێک جار لەگەڵ یەک سازگار بووە و تەواوکەری یەک بوون؛ جار و باریش ناتەبا و ناسازگاربوون. ئەوەش کاتێک بووە کە فەرهەنگی سیاسی توێژی “بژاردە” پێشکەوتوو و فەرهەنگی سیاسی” خەڵکی ئاسایی” نەریتی و کۆن بووە. لە هەر دوو حاڵەتدا چ فەرهەنگی سیاسیی ئەم دوو توێژە لەگەڵ یەک سازگار بووبێ، چ ناتەبا، دەرکەوتەی هەبووە. لەحاڵەتی سازگاریدا فەرهەنگی سیاسیی کۆن و خێڵەکی دووبارە بەرهەم هێنراوەتەوە و لە حاڵەتی ناتەباییدا گۆڕانکاری بەسەر فەرهەنگی سیاسیی کۆن و نەریتیدا هاتووە.

بەشێک لەو بژاردانە کە لە نێو کورددا، کاریگەریی زۆریان لە سەر فەرهەنگی سیاسی داناوە و بوونەتە هۆکاری دووبارە بەرهەم هێنانەوە یان گۆڕانی فەرهەنگی سیاسی، “بژاردەگەلی سیاسی”ن. یەکێک لەم بژاردە کاریگەرانە کە لەگەڵ فەرهەنگی سیاسیی زاڵ بەسەر کۆمەڵگاکەیدا زۆر ناتەبا بوو و بیر و ئەندیشە و کرداری، فەرهەنگی سیاسیی زاڵ بە سەر کۆمەڵگادای، تووشی شڵەژان کرد، د. قاسملوویە. د. قاسملوو، وەک بژاردەیەکی زۆر کاریگەر و بەرچاو لە نێو نەتەوەی کورددا، چ بە هۆی بیر و هزری پێشکەوتنخوازانە و چ بە هۆی پێگەی بەهێزی سیاسی و کۆمەڵایەتی خۆی و حیزبەکەی، سەرنجڕاکێشە و لێکۆڵینەوە لەسەر ئەو فەرهەنگە سیاسییەی کە هێناویەتە نێو کورد، گەلێک پێویستە. هەر بۆیە ئەم توێژینەوەیە بە دەرک کردنی ئەم پێویستییە، بە دوای وەڵام دانەوە بەم پرسیارەدا دەگەڕێ کە: دوکتور قاسملووهەڵگری چ جۆر فەرهەنگی سیاسییەک بوو و ئەم فەرهەنگە سیاسییە چ کاریگەرییەکی لەسەر فەرهەنگی سیاسیی کۆمەڵگەی کوردستان بە گشتی و بزووتنەوەی سیاسیی کورد بە تایبەتی داناوە؟

فەرهەنگی سیاسی چییە؟

دەستەواژەی “فەرهەنگی سیاسی” بارتەقای “Political culture”لە زمانی ئینگلیزیدایە و پاش شەڕی دووهەمی جیهانی بو یەکەمین جار گابریێل ئاڵمۆند^[3] لە زانستی سیاسەتدا باسی لێ کردووە. باسی فەرهەنگی سیاسی لە سەدەی بیستەمدا، لە پەیوەندی لەگەڵ سەرهەڵدانی دیموکراسی یان دیکتاتۆری هاتە بەرباس و پرسیارە سەرەکییەکەی ئەوە بوو کە چ جۆر فەرهەنگێک، ڕێخۆشکەری دێموکراسی یان دیکتاتۆرییە؟(بشیرییە، 159:1388). بە گشتی دەسپێکی لێکۆڵینەوە لەسەر فەرهەنگی سیاسی دەگەڕێتەوە بۆ دەیەی سیی زایینی. پاشان بۆ ماوەیەک  لەگۆڕەپانی لێکۆڵینەوەی زانستی سیاسی ون بوو، بەڵام لە دەیەی هەشتای زایینیدا، کۆمەڵێک گۆڕانکاری ڕێگایان خۆش کرد بۆ دووبارە ژیانەوەی کۆڵینەوە لە فەرهەنگی سیاسی(بشیریە، 1388: 153-131).

گابڕیێل ئالمۆند و سیدنی وێڕبا^[4]، پاش شەڕی دووهەمی جیهانی بە وردی فەرهەنگی سیاسیی وڵاتانی ئورووپایییان موتاڵاکرد. بە ڕای ئەوان، فەرهەنگی سیاسی، کۆمەڵێک بیروباوەڕی سیاسی، بەهای سیاسی، هەستی سیاسی و زانیاریی سیاسییە سەبارەت بەژیانی سیاسی(ئالمۆند و وربا، 1963). ئەوان بە پێی جۆری بۆچوون و لایەنگری لە سیاسەت و بەشداریی شارۆمەندان لە سیستەمی سیاسیدا، فەرهەنگی سیاسییان بەسەر سێ جۆری فەرهەنگی سیاسیی سنووردار^[5]؛ فەرهەنگی سیاسیی پەیڕەو^[6] و فەرهەنگی سیاسیی بەشداریکەرانە^[7] دابەش کرد.

بە ڕای ئیڵازار^[8]، فەرهەنگی سیاسی بیچمێکی تایبەتە لە لایەنگریی سیاسی بە ئاراستەی کردەی سیاسی، کە لە هەر سیستەمێکی سیاسیدا جێگیر بووە(ئیلازار، 78:1966). ئیڵازار پێی وایە فەرهەنگی سیاسی، کۆمەڵێک تایبەتمەندیی هەیە کە ڕوونکەرەوەی چۆنیەتیی کردەی دەوڵەت و بەرپرسانی ناوچەییی وڵاتە. بەڕای ئیڵازار، روانگەی تاک بۆ سیستەمی سیاسی، چۆنیەتیی کردەی دەوڵەت و بەرپرسانی حکوومی و بەهاگەلی ئایینی ونەتەوەیی، گشتییان ڕۆڵیان لە سازدانی فەرهەنگی سیاسیدا هەیە. ئیڵازار، فەرهەنگی سیاسی بەسەر سێ جۆردا دابەش دەکا کە بریتین لە: ئەخلاق خواز^[9]، تاک خواز^[10] و نەریت خواز^[11](زوئلیک، 2000).

بەڕای تێسڵێڕ^[12]، فەرهەنگی سیاسی بریتییە لە :لایەنەکانی ناسیاری و ڕەفتاریی خەڵکی ئاسایی. لایەنی ناسیاریی فەرهەنگی سیاسی دوو بگۆڕی “باوەڕمەندی بە بەرابەریی ڕەگەزی”^[13] و “پێکەوە هەڵکردنی سیاسی”^[14] لە خۆ دەگرێ. هەروەها لایەنی ڕەفتاریی فەرهەنگی سیاسی، چوار بگۆڕی ” متمانەی سیاسی”^[15]، بەشداریی مەدەنی”^[16]، هۆگریی سیاسی”^[17] و”زانیاریی سیاسی”^[18] لەخۆ دەگرێ. تێسڵێڕ، بگۆڕە ناسیارییەکان بە”پڵۆرالیزمی سیاسی”^[19] و بگۆڕە ڕەفتارییەکان بە “دەرگیریی عەمەلی لە سیاسەت”^[20]ناوزەد دەکا(تسلر، 270:2011).

بە گشتی بۆ پێناسەکردنی “فەرهەنگی سیاسی” پێویستە دوو توخمی سەرەکیی پێکهێنەری ئەم چەمکە واتا “فەرهەنگ” و “سیاسەت” لێک جیاکەینەوە. تایڵڕ^[21]، فەرهەنگ بە کۆمەڵێک زانیاری، بیرو باوەڕ، عادەت، ئاکار، یاسا وداب و نەریت پێناسەدەکا(Encyclopedia of the Social Science,1986, 527). دەیڤیدستۆن^[22]، سیاسەت بە واتای دابەشکردنی دەسەڵاتدارانە و زۆرەملیانەی بەهاکان بەسەر کۆمەڵگادا پێناسە دەکا. فەرهەنگی سیاسی، ئەگەرچی لەهەر دوو توخمی فەرهەنگ و سیاسەت، پێک دێ بەڵام لە هەردووکیان جیاوازە؛ فەرهەنگی سیاسی لەم ڕوویەوە لە فەرهەنگ بە گشتی جیادەبێتەوە کە پتر پێداگری لەسەر هەست، بیروباوەڕ، زانیاری و ڕەفتارگەلێک دەکا کە خەڵک لە هەمبەر دەسەڵات و دەوڵەت هەیانە؛ لەم ڕوویەشەوە لە سیاسەت جیادەبێتەوە کە ناپەڕژیتە سەر دابەشکردنی دەسەڵاتدارانەی بەهاکان؛ بەڵکوو بەستێنی زەینی و کردەیی بۆ ڕوانگە و ڕەفتاری تاکەکان سەبارەت بە دابەشکردنی دەسەڵاتدرانەی بەهاکان پێک دێنێ و ڕوانگە و بیروباوەڕی هاوبەش لە ژیانی سیاسیی وڵات یان کۆمەڵگایەک دیاری دەکا. بەم چەشنە فەرهەنگی سیاسی، خاڵی وێککەوتن و پێک گەیشتنی فەرهەنگ و سیاسەتە و لە نێوانیاندا پەیوەندی ساز دەکا. کەوایە دەکرێ بێژین فەرهنگی سیاسی بریتییە لە کۆمەڵێک زانیاری، بیروباوەڕ، بەها، نۆڕم، داب و نەریتی شارۆمەندان کە هەڵوێستی ئەوان لە هەمبەر دابەشکردنی دەسەڵاتدارانەی بەهاکان پیشان دەدا. بەگشتی، بە کەڵک وەرگرتن لە پێناسەگەلی جۆراوجۆر، دەتوانین بەم چەشنەی خوارەوە فەرهەنگی سیاسی پێناسە بکەین:

“فەرهەنگی سیاسی بریتییە لە کۆمەڵێک زانیاری، بیروباوەڕ، بەها، نۆڕم وڕەفتاری سیاسیی شارۆمەندان کە لە بەستێنی مێژوو و ژیانی ئەواندا شکڵ دەگرێ و کار و کردەوەی سیاسیی ئەوان لە هەمبەر دەسەڵات و ڕووداوە سیاسییەکان ئاراستەدار دەکا”.

چوارچێوەی تێئۆریک

هەرچەند لە مێتۆدی کەیفیدا، وەکوو مێتۆدی پۆزیتیڤیستی، چوارچێوەی تێئۆریک بۆ لێکۆڵینەوە لەبەر چاو ناگیرێ بەڵام، ئەم مێتۆدە بێبەری لە چەمک و تێوری نییە و لێکۆڵەر بەمێشکی خاڵی ناچێتە نێو گۆڕەپانی لێکۆڵینەوە؛ بەڵکوو ئەدەبیاتی توێژینەوە، ڕێنوێنیی دەکا بچێتە نێو کاری لێکۆڵینەوە. هەر بۆیە لێکۆڵینەوەی بەردەست، تیۆری و  تیپۆلۆژییەکانی ئاڵمۆند و وێڕبا، ئیڵازار و ماڕک تێسلێر وەکوو بنەمای لێکۆڵینەوە هەلدەبژێری و بە تێکەڵ کردنی ئەوان، چوارچێوەیەکی تێکەڵاو بۆ بەرەوپێشچوونی لێکۆڵینەوە دەستنیشان دەکا و هەوڵ دەدا بە پێی نیشاندەرەکانی ئەوان، ڕوانگەی د. قاسملوو بۆ فەرهەنگی سیاسی پێشان بدا و دەریخا کە بیروبۆچوون، ئاکار وڕەفتاری سیاسیی دوکتور قاسملوو، دەکەوێتە خانەی چ جۆر فەرهەنگی سیاسییەک؟

مێتۆدی توێژینەوە

ئەم توێژینەوەیە، لە مێتۆدی گڕاندد تیۆری[23] کەڵک وەردەگرێ. ئامانجی مێتۆدی گڕاندد تیۆری، دەربازبوون لە گێڕانەوە و پێناسەکردن و هەوڵدانە بۆدۆزینەوە و سازکردنی یەک تیۆری(کرسول:85، 1396). لەم توێژینەوەیەشدا بە کۆکردنەوەی دەیتاکان لە ڕێگای شێوازی کتێبخانەیییەوە و شیکاریی کۆی نووسراوەو و تارەکانی د. قاسملوو کە لە توێی دوو بەرگی تاڤگەی هەقیقەتدا کۆ کراونەتەوە، هەوڵ دەدرێ جۆری فەرهەنگی سیاسی لە هزر و ئەندێشەی دوکتور قاسملوودا بناسرێ و بخرێتە ڕوو.

پێکهاتەی سەرەکیی شیکاریی دەیتاکان لە گڕاندد تێۆریدا، لەسەر بنەمای سێ جۆر کۆددانان^[24] دامەزراوە: 1-کۆددانانی کراوە^[25] 2- کۆددانانی تەوەری^[26] 3-کۆددانانی هەڵبژێری^[27].  لە قۆناغی کۆددانانی کراوەدا، چەمک، واتا، مەبەست و کاتاگۆرییەکان دەستنیشان دەکرێن و خسڵەت و تایبەتمەندییە سەرەکییەکان دەدۆزرێنەوە. لە قۆنا‌غی دووهەمدا واتا کۆددانانی تەوەری، کاتاگۆرییەوکان بە پێی تایبەتمەندییەکانیان پێکەوە دەبەسترێنەوە و لە قۆناغی سێهەمیشدا واتا کۆددانانی هەڵبژێری، کاتاگۆرییەکان دەپاڵێورێن وبە ڕێکخستنیان تێۆرییەک ساز دەکرێ.

بە هۆی ئەوەی لە توێژینەوەی کەیفیدا گرینگ جێ باوەڕی یە^[28] نەک بەردەوامی^[29]، لێرەدا، گرینگی بە جێ باوەڕی دراوە، واتا دڵنیا بوون لەوەی ئەو بابەتەی توێژەر لێی دەکۆڵێتەوە، بە دروستی شی کراوەتەوە. لەم توێژەنەوەیەدا هەوڵ دراوە لە ڕێگای تەکنیکی چەندڕەهەندی  کردنەوە^[30]، متمانەکردن بە دۆزراوەکان پتەوتر بکرێ و ئاکامی لێکۆڵینەوە، ببێتە جێی باوەڕی توێژەر و خوێنەر. تەکنیکی چەندڕەهەندی کردن واتا کەڵک وەرگرتن لە کۆمەڵێک مێتۆد، تیۆری، ڕوانگە، توێژەر و سەرچاوەی زانیاریی جۆراوجۆر(محمدپور، 69:1389). بۆئەوەی توێژەر، دڵنیابێ بابەتی بەردەست خۆیەتی کە لێی دەکۆڵرێتەوە، ڕوانگەی چەند ڕەهەندیی هەڵبژاردووە و هەوڵی داوە کە لە تیۆریگەلی جۆراوجۆر و سەرچاوەگەلی جێبڕوا کەلک وەرگرێ. هەروەها، توێژەر بۆ بەهێز کردنی جێ باوەڕی، بەردەوام بە ڕوانگە و دۆزراوەکانی خۆیدا چۆتەوە و هەوڵی داوە متمانە بە ڕەوتی لێکۆڵینەوە و دۆزراوەکانی بەرز کاتەوە.

ڕەوتی چەمکسازی

1-کۆددانانی کراوە:

 پێویستە بڵێین، چوونکە یەکەی لێکۆڵینەوە لێرەدا، “ڕستە”یە. واتا ئەو رستانەیە کە خاوەنی چەمک و واتای فەرهەنگی سیاسین، سەرەتا لە قۆناغی یەکەمدا، کۆی وتار و بابەتەکان لە بەرگی یەک و دووی تاڤگەی هەقیقەتدا خوێندرانەوە و ئەم ڕستانەی کە واتای فەرهەنگی سیاسییان هەبوو، جیا کراونەوە. لەم قۆناغەدا بە هەستیارییەکی تەواو، واتا و مەبەستی ڕستەکان دۆزرانەتەوە و دواتر بە بەراوردکردنیان  لەگەڵ یەکتر لە سەر بنەمای وێکچوون و جیاوازی، پۆلێن کراون و هەر بەوپێیەش نێوێکیان بۆ دیاری کراوە. وردە وردە پاش لەپەنایەکدانانیان لابردنی هێندێکیان، دەستەکان لە 8 ئاقاردا پۆلێن کران. لە ئاکامدا 260 چەمک دۆزرانەوە کە هەڵگری واتای فەرهەنگی سیاسی بوون، هەروەها 67 وردە دەستە و 31 دەستەی سەرەکی وەدەست هاتن کە کورتەی ئەم کارە لە دوو خشتەی ژمارە (1) و (2)دا هاتووە.

خشتەی ژمارە (1): ژمارەی چەمکەکان، دەستە ورد و سەرەکییەکان لە هەشت ئاقاردا

	ئاقار	ژمارەی چەمکەکان	ژمارەی وردە دەستەکان	ژمارەی دەستە سەرەکییەکان
1	ڕوانگە بۆ جۆری سیستەمی سیاسی	46	12	5
2	ڕیز گرتن لە بیروڕای جیاواز	36	10	4
3	ڕوانگە بۆ تاک	40	8	4
4	چالاکیی سیاسی	38	8	4
5	ڕوانگە بۆ جنسییەت	20	7	3
6	گۆڕانکاریی سیاسی و کۆمەڵایەتی	31	9	4
7	روانگە بۆ دادپەروەری	27	6	4
8	زانیاریی سیاسی	22	7	3
	کۆ	260	67	31

خشتەی ژمارە (2): دەستە سەرەکییەکانی وەدەست هاتوو لە ئەندێشەی د. قاسملوودا

	ئاقار	وردە دەستەکان	دەستە سەرەکییەکان
1	ڕوانگە بۆ جۆری سیستەمی سیاسی	1-ئابووریی دەوڵەتی	دێموکڕاسیی کۆمەڵایەتی
		2-هەڵبژاردنی ئازاد
		3-فرە حیزبی
		4-سێکۆلاریسم
		5- دەسەڵاتداریی دەستەجەمعی
2	جیاوازیی بیروڕا	1-تۆلێرانسی ئایینی، سیاسی و نەژادی	تۆلێرانسی کۆمەڵایەتی – سیاسی
		2-ئازادیی چاپەمەنی
		3-رێزدانان بۆ دژبەران
		4-بڕوا بە ئاشتی و دیالۆگ
3	ڕوانگە بۆ تاک	1- ئازادیی ڕادەربڕین	ئازادیی تاکەکەسی
		2- ڕێز دانان بۆ هەڵبژاردنی جۆری ژیان
		34- ڕێزگرتن لە سەربەخۆییی تاک
		3-پێداگری لە سەر داهێنەر بوون
4	چالاکیی سیاسی	1-خەباتی چەکداری، سیاسی و کۆمەلایەتی	چالاکیی شۆڕشگێرانە و مرۆڤ تەوەرانە
		2-پێشێل نەکردنی مافی مرۆڤ
		3-باوەڕ بە کاری ڕێکخراوەیی
		4-چالاکیی تەبلیغی
5	ڕوانگە بۆ جنسییەت	1-لایەنگری لە بەشداریی ژنان لە کۆمەڵگا و سیاسەتدا	بەرابەریی ژن و پیاو
		2- دانانی مافی جیابوونەوە (تەڵاق) بۆ ژنان
		3- دژایەتی لەگەڵ حیجابی زۆرەملێ
6	گۆڕانکاریی سیاسی و کۆمەڵایەتی	1- لایەنگری لە گۆڕینی پێهکاتەی کۆمەڵگا	گۆڕانکاریی بنچینەیی
		2- کردەی پێشکەوتنخوازانە
		3-هەوڵ دان بۆ رووخاندنی سیستەمی سیاسیی زاڵ
		4- دژایەتی لەگەڵ داب و نەریتی کۆن
7	دادپەروەریی کۆمەڵایەتی	1-دژایەتی لەگەڵ هەر چەشنە چەوسانەوەیەک	دادپەروەریی کۆمەڵایەتی
		2-لایەنگری لە بەرابەریی چینایەتی
		3-دانانی کار وەک پێوەری ئیمتیاز
		4-لایەنگری لە کاری هەرەوەزی و بە کۆمەڵ
8	زانیاریی سیاسی	1-پێداگری لە سەر بردنەسەری زانیاریی سیاسیی تاکەکان	وشیاریی سیاسی
		2-گرینگیدان بە خوێندن و خوێننەوە
		3-گرنگیدان بە زانکۆ و قوتابخانە

2-کۆددانانی تەوەری:

ڕەوتی پێکەوە بەستنەوە و لێک گرێدانی دەستەکان بە وردە دەستەکان، پێی دەوترێ کۆددانانی تەوەری؛چونکە لە دەوروبەری یەک دەستە، کاری کۆددانان دەکرێ و دەستەکان لە ڕووی تایبەتمەندی و ڕەهەندەکانیانەوە پێکەوە دەلکێندرێن(استراوس و کوربین، 145:1394). لەم قۆناغەدا هەوڵمان داوە، ئەم چەمک و دەستانەی لە قۆناغی یەکەمدا کاری کۆددانانیان بۆ کرابوو، دیسان بەکەڵک وەرگرتن لە مۆدێلی پاڕادایمی، سەر لە نوێ لە پەیوەندی لە تەک یەکا بخوێنینەوە و لەسەر بنەمای دوو ئەسڵی “پرسیار” و “بەراوردکردن”، دیسان دەستەبەندییان بکەینەوە. بەم چەشنە مۆدێلی پاڕادایمی وەدەست هات کەبەم شێوەیەی خوارەوەیە:

مۆدێلی پاڕادایمیی فەرهەنگی سیاسیی د. قاسملوو

دەرکەوتە 1-تۆڵێڕانسی سیاسی و کۆمەلایەتی 2-لاواز بوونی دەسەڵاتی تاکەکەسی‎ 3-ئازادیی تاکە کەسی 4-پڵۆڕالیسمی سیاسی 4- خەباتی شۆڕشگێرانە 5- دووری لە کردەی تیرۆریستی 6- سێکۆلاریسم 7- متمانە بە سیستەمی سیاسی 8- بەرابەریی جنسییەتی 9- گۆڕانکاریی بنچینەیی 10- بەرابەریی چینایەتی 11- بردنە سەری وشیاریی سیاسی

بەستتێن ژینگەی کۆمەڵایەتی-سیاسیی موکریان(کۆماری کوردستان) بارودۆخی سیاسی و کۆمەڵایەتیی ئێران، ناوچە و جیهان

هەلومەرجی خوڵقێنەر 1-پەروەردەی مۆدێڕن لە ڕۆژئاوا 2-دیتنی دنیای سۆسیالیستی 3- دیتنی جیهانی سەمایەداری 4-خوێندنەوەی زانستی بۆ شۆڕشەکانی ڕابردوو 5- کەسایەتیی رەخنەگرانە

دیاردە فەرهەنگی سیاسیی ڕادیکاڵ دێمۆکڕاتیک

هەلومەەجی یاریدەدەر 1-رڕووداوی پڕاگ لە ساڵی1968 2-پەیوەندیی بەرین لەگەڵ رووناکبیران و رۆژنامەوانان  3- ئەزموونی شۆڕشەکانی ڕابردوو 4-شارەزا بوون بە چەند زمانی زیندوو

ئیستراتیژی 1- هەڵسوکەوتی نەرم لەگەڵ دژبەران 2- ڕێبەریی دەستەجەمعی 3- ئازادیی رادەربڕین 4- باوەڕ بە فرەیی و جۆراوجۆریی کۆمەڵگا 5-چالاکیی چەکداری 5-جالاکیی مرۆڤدۆستانە 6-جیا کردنەوەی سیاسەت لە ئایین 7-بەشداریی هەموان لە سیاسەتدا 8-بەشداریی ژنان لە کۆمەڵگادا وەکوو پیاوان‎ 9-گۆڕینی پێکهاتەی کۆمەڵایەتی 10-لابردنی چەوساندنەوەی ئابووری 11-خوێندن و خوێندنەوە

هەلومەرجی خوڵقێنەری دەستەی ناوەندی لە مۆدێلی پاڕادایمیدا

لەم پەیوەندییەدا دەکرێ بڵێین بەهۆی ئەوەی کە د. قاسملوو خوێندنی باڵای هەبووە و لە زانکۆکانی ئورووپا دەرسی خوێندووە، بە تەواوی کەوتووەتە ژێر کاریگەریی ” پەروەردەی مۆدێڕن”؛ پەروەردەی مۆدێڕنیش بە گشتی باس و بابەتی پێشکەوتوو و دێموکڕاتیکی تێدایە و پشوودرێژی و تۆڵێرانس لە مرۆڤدا بەهێز دەکا. سیستەمی پەروەردەی مۆدێڕن و پێشکەوتوو، دەتوانێ ئاوەزمەندی و بەرەوپێشچوون لە تاکدا بەهێزکا. لە ئاکامدا ئەم سیستەمە متمانە، یاسامەندی، داهاتووبینی، چارەسەریی ئاشتییانە و هەستی کێبڕکێی سالم لە تاکەکاندا دروست دەکا و بەم چەشنە ڕێگا بۆ دەرکەوتنی فەرهەنگی سیاسیی دێموکڕاتیک خۆش دەکا(سریع القلم، 8:1389). بەم شیوەیە دەردەکەوێ کە یەکێک لە هۆکارەکانی هەبوونی فەرهەنگی سیاسیی دێمۆکراتیک لە د. قاسملوودا، ئەم خوێندنە مۆدێڕنە بوو کە ئاماژەمان پێ کرد. جگە لەمە، ژیان و خوێندن  لە وڵاتانی سۆسیالیستی  وسەرمایەداری، ئەو دەرەتانەی بۆ د. قاسملوو خوڵقاند کە کەم و کۆڕییەکانی هەردووکیان ببینێ. لە کورتە باسدا دەلێ: “ڕێگای چارەسەرکردنی کێشەی کۆمەڵایەتی بەشێوەیەکی بنەڕەتی سۆسیالیزمە”(تاڤگەی هەقیقەت، بەرگی یەک: 20). لە درێژەدا دەڵێ: بەڵام لە دێموکڕاسیی سیاسیدا سەرمایەداری باشترە”(هەمان، 37). بەم شێوەیە، بە وردبوونەوە و تێڕامان لەم دوو سیستەمە، بە هۆی کەسایەتییەکی ڕەخنەگرانە کە بووی، لایەنە ئەرێنییەکانی هەردووکیانی بۆ گرینگ دەبێ. هەروەها د. قاسملوو بە ئاوڕدانەوە لە شۆڕشەکانی پێشووی گەلی کورد، تێگەیشتبوو کە یەکێک لە هۆکارەکانی شکست هێنانی ئەم شۆڕشانە تاک پەرەستی و بەستراوەیی بە یەک کەسەوە بووە، هەر بۆیە هەوڵی دەدا ڕێبەریی دەستەجەمعی و دێموکڕاتیک لە حیزبدا جێگیر بکا و کۆتایی بە سیستەمی تاکە ڕێبەری و نادێموکڕاتیک بێنێ و دێموکڕاسیی لە هەموو شتێک پێ گرینگتر بێ و بڕوای وا بێ کە: “هەرگیز خەبات بۆ دێمۆکراسی نابێ بچێتە ژێر سێبەری خەبات بۆ مافی نەتەوایەتی یا خەباتی چینایەتی”(هەمان، 66). کۆی ئەوانە هەلومەرجێکی وایان خوڵقاند کە د. قاسملوو بەرەو فەرهەنگێکی سیاسیی دێمۆکراتیک هان بدەن.

بەستێن

بەهۆی ئەوەی کە شوێنی ژیانی د. قاسملوو لە ناوچەی ورمێ و موکریان بووە و لەم شوێنەش دوو شۆڕشی سمکۆ و کۆماری کوردستان ڕوویان داوە، دەکڕێ بڵێین ئەم ڕووداوانە کاریگەرییان هەبووە لە سەر هەڵوێستی ئەو بەرانبەر بە فەرهەنگی سیاسی، بەتایبەت کۆماری کوردستان کە کۆمەڵێک بەها و نۆڕمی سیاسیی پێشکەوتوو و دێموکڕاتیکی وەک سیستەمی کۆماری، ئازادیی بیروڕا، مافی چارەنووس و . . . . هێنایە نێو کۆمەڵگای کوردی، ئەمانە وێڕای ژیان و خوێندن لە ئورووپا وەک مەکۆی بیروباوەڕی مۆدێڕن و دێموکڕات، کاریگەرییان لە سەر ڕەوتی “کۆمەڵگەوەرگریی سیاسی[31]“ی د. قاسملوو داناوە و هزر و ئەندێشەی ئەویان بەرەو دێموکڕاسی هان داوە.

دیاردە(جۆری فەرهەنگی سیاسی)

دیاردەکان، ئیدەگەلی ناوەندی لە دەیتاکاندان  کە لە شکڵی چەمکدا خۆیان دەنوێنن(اشتراوس و کوربین، 1394: 123). بە خوێندنەوەی بەرهەم، وتار، لێدوان و نووسراوەکانی د. قاسملوو، بۆمان دەردەکەوێ کە فەرهەنگی سیاسیی د. قاسملوو بە تەواوی لەگەڵ هیچ یەک لەو جۆرانەی کە پێشتر بیرمەندان بۆ فەرهەنگی سیاسی دایانناوە ناگونجێ، بەڵکوو؛ لە ژێر کاریگەریی کۆمەڵێک هۆکار، خاوەنی جۆرێکی تایبەتە لە فەرهەنگی سیاسی کە لە درێژەدا باسی دەکەین.

لە ئاقاری “جۆری سیستەمی سیاسی”دا، ماڕک تیسڵێر پێی وایە بەشداریی مەدەنی، یەکێکە لە پێوەرەکانی فەرهەنگی سیاسیی دێموکڕاتیک و بەشداریی مەدەنی، هێز و توانایی بۆ شارۆمەندانی دێموکڕاتیک بە دیاری دێنێ و ئاستی متمانە بۆ بەشداری لە سیاسەتدا دەباتە سەرێ(تێسڵێڕ و ئیڵاڕنۆ، 2009: 207-197). لەم پەیوەندییەدا د. قاسملوو لە کورتە باسدا بە ڕوونی ئاماژە بە ڕوانگەی خۆی بۆ ئەم پرسە دەکا و پێی وایە دەبێ دەسەڵاتدار لە لایەن خەڵکەوە هەڵبژێردرێ و خەڵک بۆخۆیان بەسەر خۆیاندا حکوومەت بکەن. تەنانەت سۆسیالیزمیش وەک ئامانجی دواڕۆژ هەر دەبێ بەم جۆرە دابمەزرێ و دەڵێ: “ئێمە دەبێ سۆسیالیزمێک دابمەزرێنین کە دێموکڕاتیک بێ. ئەوە هەم بەمانای کەڵک وەرگرتن لە دەسکەوتەکانی ئابووری و کۆمەڵایەتییە و هەم بەمانای کەڵک ورگرتن لە ئازادیی فەردی و سیاسی و بەشداری کردنی ڕاستەوخۆی کۆمەڵانی خەڵک لە هەڵسووڕاندنی کاروباری وڵاتدایە”(تاڤگەی حەقیقەت:بەرگی 1:43-44). هەر لەو پەیوەندییەدا باوەڕی بە سیکۆلاریزمە و پێی وایە:”دەبێ ئایین لە سیاسەت جیا بکرێتەوە و حدکا بە گشتی بە حیزبێکی لاییک دەناسێنێ. لە وتووێژ لەگەڵ ڕۆژنامەی ئێگێن لە ساڵی 1987دا دەڵێ: ” بە گشتی [حدکا‌] حیزبێکی لاییکە و لە ڕێبەرایەتییەکەیدا ئەفڕادی مەزهەبی و ماڕکسیست هەن”(تاڤگەی حەقیقەت بەرگی 110:2). بەم چەشنە د. قاسملوو بە تەواوی لایەنگری لە سیستەمێکی دێموکڕاتیک دەکا و دێموکڕاسی بە چاکترین سیستەم بۆبەڕێەبردنی وڵات دەزانێ.

ئاقاری ڕێزگرتن لە بیروڕای جیاواز: یەکێک لە پێوەرە سەرەکییەکانی فەرهەنگی سیاسیی دێموکراتیک، نەرم و نیانی، پشوودرێژی و پێکەوەحاوانەوەیە. بوونی ئەم خسڵەتانە لە نێو بیر و زەینی شارۆمەنداندا دێمۆکراسی کارامەتر دەکا، بە هۆی ئەوەی کە دێمۆکراسی پێویستی بە خەڵکانێک هەیە کە هەم وەک یەک مافی ڕادەردبڕینیان هەبێ وهەم بۆ کێبڕکێی سیاسی وگۆڕینەوەی بیروڕا پشوودرێژییان لە هەمبەر ڕوانگەگەلی جیاواز هەبێ. چونکە بەبێ ڕێزدانان بۆ مافی لایەنگری، باس وخواسی سیاسی، جیاوازیی بیروڕا و دەمەتەقە کردن لەگەڵ یەکتری، شارۆمەندان ناتوانن داوای وڵامدانەوە وبەرپرسیاریەتی لە دەسەڵاتداران بکەن. هەر بۆیە، بوونی ئەم مافانە و قەبووڵ کردنیان پێویستییەکی حاشاهەڵنەگرە، هەتا دێموکڕاسی لە کۆمەڵگادا دەستەبەر بێ. وتار، نووسراوە، وتووێژ و لێدوانەکانی د. قاسملوو بە ڕوونی دەریدەخەن کە ئەم تایبەتمەندییانەی تێدا هەبووە وئەم مافانەی بۆ ئەندامانی حیزب وکۆمەڵگا بە ڕەوا بینیوە و ڕێزی لێ گرتوون. یەکێک لە هۆکارەکانی ڕەخنەگرتن لە سۆسیالیزمی مەوجوود وشەخسی ستالین هەر ئەوە بوو، چونکە پێی وابوو جیاوازیی بیروڕا دەسڕنەوە(تاڤگەی حەقیقەت، بەرگی یەک:33).

هەروەها د. قاسملوو دژی خۆسەپاندن و سڕینەوە بوو، مەرجی پێشکەوتنی کۆمەڵگای  بە بوونی هەمووان و ڕێگە پێدان بە خەڵک دەزانێ کە خۆیان هەڵبژێرن و ڕادەربڕن. لە وتوووێژ لەگەڵ “عاتفە گرگین”دا دەڵێ: بۆ بەڕێوەبردنی  کاروباری وڵات نابێ هەوڵ بدرێ بە مەبەستی داسەپاندنی زۆرداری و تەکڕەوی، ئەبێ ئەوەش بڵێم کە ئێمە خۆسەپاندن لە بەرەدا قەبووڵ ناکەین(تاڤگەی حقیقەت:بەرگی 59:2). لە ئاستی کوردستانیشدا، پێی وایە کوردستان مڵکی هیچ کەس نییە وهیچ لایەنێک بەهیچ بیانوویەک مافی سڕینەوەی ئەویتری نیە. سەبارەت بەم پرسە لە پێوەندی لەگەڵ کۆمەڵە کە خۆیان بە تاکە هێزی شۆڕشگێڕ و ئەوانیتریان بە نوێنەری بۆرژۆوازی دەزانی و پێیان وابوو جگە لە خۆیان کەس شۆڕشگێر نێ، دەڵێ: هیچیشمان لە کۆمەڵە ناوێ بێجگە لەوە ئەوە بسەلمێنن کە حدکا جووڵانەوەیەکی شۆڕشگێڕانەیە(تاڤگەی حەقیقەت بەرگی 44:2). لێرەدا مەبەستی د. قاسملوو ئەوەنییە کە بڵێ تەنیا حیزبەکەی ئەو، مافی ڕێبەرایەتی کردنی جووڵانەوەی کوردیان هەیە، بە پێچەوانەوە، مەبەستی ئەوەیە کە چەندین هێز هەن کە جووڵانەوەیەکی شۆڕشگێڕانە ڕێبەری دەکەن، یەک لەوان حدکایە و دەبێ کۆمەڵە قەبووڵی بکا. ئەوەش ئەوپەڕی قەبووڵ کردنی دژبەران و فرەییخوازی لە کوردستاندایە و هەر بۆیە لەم ئاقارەدا، د. قاسملوو لایەنگری تۆڵێڕانس و پڵۆراڵیزمی سیاسییە کە یەکێک لە کۆڵەکە سەرەکییەکانی فەرهەنگی سیاسیی دێمۆکراتیکە.

لە ئاقاری “ڕوانگە بۆ تاک، د. قاسملوو داکۆکی لە ئازادیی ڕادەربڕێن وچاپەمەنی دەکا. پێی وایە مرۆڤ مافی هەڵبژاردنی ژیانی خۆی بە شێوەیەکی ئازادی هەیە، بۆیە دەیگوت کە: “ئینسان دەبێ لە حاڵەتی کۆیلە بێتە دەرێ”(تاڤگەی حەقیقەت. بەرگی 1-66) و سەربەخۆیانە بتوانێ لە مەڕچارەنووسی خۆی بڕیار بدا. تەنانەت تا ئەو ڕادەیە باوەڕی بە ئازادیی تاک هەبوو کە ئامادە نەبوو لەسەر چارەنووس و ژیانی بەرەکانی داهاتووقسە بکا، چونکە ئەوەی بە مافی ئەوان دەزانی(تاڤگەی حەقیقەت بەرگی 2-35). بەم شێوەیە د. قاسملوو بەتەواوی لایەنگری ئازادییە تاکەکەسییەکان بوو و پێی وابوو نابێ دەسەڵات و دەسەڵاتدار ئەم ئازادییانە سنووردار کەن یان دەستێوەردان لە ژیانی شەخسیی خەڵکدا بکەن.

لە پێوەندی لەگەڵ “چالاکیی سیاسی”دا، بڕوای بە کاری ڕێکخراوەیی و بەکۆمەڵ هەبوو و بۆ دەستەبەرکردنی مافی ڕەوا، خەباتی چەکداریی وەکوو دوایین ڕێگا دژی کۆماری ئیسلامی هەڵبژاردبوو، تەنانەت پێی وابوودەبێ ئەم خەباتەش سنووردار بکردرێ و بۆ گەیشتن بە ئامانجێکی ڕەوا، بەهیچ چەشنێک نابێ کەڵک لە ئامرازی ناڕەوا وەربگیرێ وباوەڕی وابوو کە: “هێرش کردنە سەر خەڵک بە هیچ شێوەیەک پاساو ناکرێن”(تاڤگەی حەقیقەت، بەرگی 17:2). بەم چەشنە تیرۆریزمی بە تەواوی ڕەد دەکردەوە و لایەنگری چالاکیی سیاسیی شۆڕشوگێڕانە بە مەرجی ڕەچاو کردنی مافی مرۆڤ بوو.

لە پێوەندی  لەگەڵ “ڕوانگە بۆ ڕەگەزێتی”، بەڕای تێسڵێر، بۆ سەقامگیربوونی دێموکراسی دەبێ ئەو کەندوکۆسپە  کۆمەڵایەتییانە لابردرێن کە ناهێڵن ژنان ببن بە شارۆمەندانی تەواو. د. قاسملووش، لەم پەیوەندییەدا، خوازیاری بەشداریی ژنان وەک پیاوان و وێڕای ئەوان لە کۆمەڵگادا بوو و پێی وابوو”هەرچی ئەوان زیاتر لە خەبات و کۆمەڵگادا بەشداربن، زیاتر کۆمەڵگا بەرەو پێش دەچێ(تاڤگەی حەقیقەت بەرگی 1:142) . د. قاسملوو دژی حیجابی زۆرەملێ بوو و خوازیاری لەبەرچاوگرتنی مافی جودابوونەوە (تەڵاق) بۆ ژنان بوو(تاڤگەی حەقیقەت بەرگی 62:2) و پێی وابوو لە بەڕێوبەرایەتیی  حیزبیشدا دەبێ زیاتر بەشدارییان پێ بکرێ. بەم چەشنە د. قاسملوو باوەڕی تەواوی بە “بەرابەریی نێوان ژن وپیاو” هەبوو.

لە پێوەندی لەگەڵ ” ئاڵوگۆڕی کۆمەڵایەتی”دا، ڕوانگەیەکی ڕادیکاڵ و شۆڕشگێڕانەی هەبوو و پێی وابوو دەبێ پێکهاتەی کۆمەڵگا بەگشتی بگۆڕدرێ و سیستەمێکی سۆسیالیستی لە جێی دابمەزرێ و دەیگووت:”حدکا نیشانیدا شۆڕشگێڕە و بەرنامەی سوسیالیستیی هەیە”(تاڤگەی هەقیقەت، بەرگی 70:1). هەروەها دژی کۆنە پەرەستی و چەقبەستوویی بوو و لە سەر ئەو بڕوایە بوو هەموو شتێک پێویستی بە پێداچوونەوە هەیە و تەنانەت زانستیشی بە دۆگم نەدەزانی(هەمان، 77). لە پەیوەندی لەگەڵ کۆماری ئیسلامیشدا، باوەڕی بە ڕێفۆرم وچاکسازی نەبوو و خوازیاری ڕووخاندنی بوو. بەم شێوەیە د. قاسملوو سەبارەت بە ئاڵوگۆڕی کۆمەڵایەتی، سیاسەتێکی دەستە چەپی و ڕادیکاڵی هەبوو و خوازیاری گۆڕانکاریی بنچینەیی لە پێکهاتەی کۆمەڵایەتیی کۆمەڵگای کوردستان، ئێران و جیهان بوو.

لەمەڕ” دادپەروەریی کۆمەڵایەتی”، جگە لە کێشەی مافی نەتەوایەتی، کێشەی کۆمەڵایەتی  وچینایەتیی لە بەر چاو بوو و دژی هەرجۆرە چەوساندنەوە و هەڵاواردنێک بوو. بە پەیڕەوی لە ماڕکس پێی وابوو تەنیا شتێک کە دەبێ ببێتە پێوەری جیاوازیی نێوان مرۆڤەکان “کار”ە و بە ڕاشکاوی دەڵێ کۆمەڵگایەکمان دەوێ کە لەوێدا “تەنیا کار ببێتە معیار” (هەمان، 25) . لە ژیانی سیاسیی خۆیدا، لە گۆڕەپانی کردەشدا یەکێک لە هەوڵەکانی لەم ڕاستایەدا “دابەشکردنی زەوی و زار لە پێناو پێکهێنانی ئاڵوگۆڕی ئەساسی بە قازنجی وەرزێڕان  وهەژاران” بوو(تاڤگەی هەقیقەت، بەرگی 28:2). ئەم زەوییانەی کە حیزب لەژێر ڕێنوێنیی ئەودا دابەشی کردن، ئێستا پێی دەڵێن”زەویی ڕەشایی”. بەم جۆرە دوکتور قاسملوو لایەنگری تەواوی دادپەروەریی کۆمەڵایەتی بوو.

 لە پێوەندی لەگەڵ ئاقاری ” زانیاریی سیاسی”دا، گرینگییەکی تایبەتی بە خوێندن و خوێندنەوە، قوتابخانە و زانکۆ دەدا و هەموو کات کادر و پێشمەرگەی بۆ بردنەسەری ئاستی زانیاری و تێگەیشتووییی سیاسی هان دەدا وپێی وابوو “مەسەلەی زۆر گرینگ لە کاروباری پێشمەرگانەدا بردنە سەری پلەی زانستی سیاسیی پێشمەرگەکانە”( تاڤگەی حەقیقەت، بەرگی 285:1).

هەلومەرجی یاریدەدەر

لەم پەیوەندییەدا دەتوانین چوار هۆ وەک هۆکاری یارمەتیدەر دەستنیشان بکەین کە د. قاسملوویان هان داوە بۆ ئەوەی ببێتە کەسایەتییەکی خاوەن فەرهەنگی سیاسیی تایبەت بە خۆی کە لە خوارەوەدا ئاماژەیان پێدەکەین:

 یەکەم هۆکار هێرشی یەکیەتیی سۆڤیەتی لە ساڵی 1968 بۆ سەر چێکسڵۆڤاکی و لەنێو بردنی ئازادییە سیاسییەکانی خەڵک بوو. ئەم ڕووداوە بووە هۆی ئەوەی د. قاسملوو بەتەواوی بەسەر هەڵوێست و بیروڕای خۆی سەبارەت بە سۆسیالیسمدا بچێتەوە و خوازیاری دیمۆکراتیزەکردنی سۆسیالیسم بێ کە ئاکامەکەشی بوو بە سوسیالیزمی دیمۆکراتیک کە لە کورتەباسدا خستییە ڕوو. دووهەمین هۆکار پەیوەندیی بەهێز و بەرین  لەگەڵ ڕۆشنبیران  و ڕۆژنامەنووسان لە تەواوی ئورووپا، ئیران و ناوچە بوو کە بووە هۆی ئەوەی د. قاسملوو کەسایەتییەکی  کراوەی هەبێ. سێهەم هۆکار تێڕوانینی ڕەخنەگرانە لە شۆڕشەکانی پێشووی کوردبوو  کە هێنابوویە سەر ئەو بڕوایەی، یەکێک لە هۆکارەکانی بە ئاکام نەگەیشتنیان، داخراوی و سیستەمی تاک سەرکردەییی ئەوان بوو. دوایین هۆکاری یاریدەدەر لەم پەیوەندییەدا، شارەزابوون لەگەڵ چەند زمانی زیندوویدنیا بوو کە ڕێگایان بۆ دوکتور قاسملوو خۆش کردبوو دیدێکی زۆر فرەوان و ڕوانگەیەکی کراوە و ڕەخنەگرانەی هەبێ و بە جێی ڕەهابینی وتاک ڕهەندی بوون، بە شێوەی ڕێژەیی و چەند ڕەهەندی بڕوانێتە دیاردەکان. کۆی ئەم هەلومەرج و هۆکارانە یاریدەی د. قاسملوویان دابوو کە ببێتە خاوەن فەرهەنگێکی سیاسیی تایبەت بە خۆی.

ستراتیژییە ئاریکارەکان

ستراتیژییە ئاریکارەکان لە گڕاندد تێۆریدا، کۆمەڵێک کرداری مەبەستدار و عەمەلین کە بۆ چارەسەرکردنی کێشەیەک ئەنجام دەدرێن و بە ئەنجامدانیان دیاردەیەک ساز دەبێ(استراوس و کوربین، 155:1394). د. قاسملوو لە ئاقاری “جۆری سیستەمی سیاسی” و دەسەڵاتدارێتیدا، لەنێو حیزبی دێموکڕاتدا هەوڵی دەدا  لە میکانیزمی ڕیبەریی دەستەجەمعی کەڵک وەرگرێ؛ لە ئاستی کوردستانیشدا، ئایینی لە سیاسەت دوور خستبۆوە و هەوڵی دەدا هەموان هەم لە حیزب و هەم لە کوردستاندا لە ڕووی سیاسییەوە بەشدار بکا. لە ئاقاری “جیاوازیی بیروڕا”دا ڕەفتارێکی کراوە و نەرم و نیانی لە هەمبەر دژبەرانی هەبوو  و ڕێزی لە جۆراوجۆریەتی و جیاوازیی سیاسی، ئایینی، کەلتووری و تاکە کەسی دەگرت. لە ئاقاری”ڕوانگە بۆ تاک”دا، پێداگریی لەسەر مافی تاکەکەسی دەکرد و ئیزنی ڕادەربڕینی  ئازادانەی لە نێو حیزب و کۆمەڵگا بە تاکەکان دەدا. لە پێوەندی لەگەڵ ئاقاری  “چالاکیی سیاسی”، خەباتی چەکداری و ڕێکخراوەییی بە دوور لە کردەی تیرۆریستیی ڕەچاو دەکرد؛ لە مەڕ “روانگە بۆ ڕەگەزێتی”، هەوڵی دەدا ژنان بە عەمەلی لە نێو حیزب و کۆمەڵگادا بەشدار بکا. لە ئاقاری” ئاڵوگۆڕی کۆمەڵایەتی”دا، پلان و بەرنامەی فەرهەنگی، کۆمەڵایەتی و سیاسیی بۆ گۆڕینی پێکهاتەی کۆمەڵگا هەبوو. لە مەڕ “دادپەروەریی کۆمەلایەتی”، د. قاسملوو دژی هەر چەشنە چەوسانەوەیەک بوو و لە پەیوەندی لەگەڵ “زانیاریی سیاسی”دا، هەم خۆی بەردەوام خەریکی خوێندنەوە بوو و هەمیش ئەندامانی حیزبی بۆ خوێندن و خوێندنەوە هان دەدا. ئەمانە کۆمەڵێک ڕێکار و ستراتێژی بوون کە د. قاسملوو لە پەیوەندی لەگەڵ ئەو فەرهەنگە سیاسییەی پێی باوەڕمەند بوو، رەچاوی دەکرد.

دەرکەوتە و ئاکامی دەکارکردنی ستراتیژییەکان.

دەکارکردنی هەر ستڕاتیژییە، دەرکەوتە و ئاکامی تایبەت بەخۆی هەیە. لێرەدا دەرکەوتەکانی ئەم ستراتێژییانە دەخەینە ڕوو کەد. قاسملوو لە ژیان و خەباتی خۆیدا ڕەچاوی دەکرد.

ڕێکاری ڕەفتاریی نەرم ونیانانە لە هەمبەر دژبەران، ببووە هۆی ئەوەی تۆلێڕانسی کۆمەڵایەتی و سیاسی لە کوردستاندا پەرە بستێنێ و مێکانیزمی پێکەوە حاوانەوە گەشە بکا. هەڵبژاردنی ستراتێژیی ڕێبەریی دەستەجەمعی  لە حیزبدا تا ڕادەیەکی زۆر سیستەمی دەسەڵاتدارێتیی کۆن  و نەریتیی وە لەرزین خست؛ لە ڕاستیدا سەرەتای لاواز بوونی  دەسەڵاتدارێتیی نەریتی لە کۆمەڵگای کوردستاندا کاتێکە کە د. قاسملوو دەبێتە بەرپرسی یەکەمی بزووتنەوەی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان. ڕێگەدان بە دەربڕینی  بیروڕا لە نێو حیزب و کۆمەڵگا لە لایەن ئەوەوە، پێویستیی بوونی ئازادیی تاکە کەسیی لە کوردستاندا ورووژاند و هەر سێ ڕێبازی ئایینیی چەقبەستوو، ناسیۆنالیسمی بەرچاوتەنگ و کۆمۆنیسمی پاوانخوازی لە ڕووی هزرییەوە تووشی کێشە کرد. ڕێگەدان بە کەسانی ئایینی، ناسیۆنالیست وچەپ بۆ ئەندامێتی لە حیزبدا لە لایەک و پێناسەکردنی پانتاییی سیاسیی کوردستان وەک مافی چەندین حیزب و لایەن، دەرکەوتەکەی بڕەودانی پلۆڕالیسمی سیاسی بوو کە مارک تێسڵێر بە یەکێک لە نیشانەکانی فەرهەنگی سیاسیی دێمۆکراتیکی دەزانی. هەڵبژاردنی ڕێکاری چالاکیی چەکداری و لەهەمان کاتدا مرۆڤ تەوەرانە، ئاکامەکەی  کردەوەی  ناتیرۆریستی و شۆشگێڕانەبوو. جیاکردنەوەی  ئایین لە سیاسەتی حیزبی ودەسەڵاتدارێتیدا، دەرکەوتەکەی سێکۆلاریسم و پاشەکشەکردنی ئایین لە پانتاییی کۆمەڵگادا وخزاندنی بۆ نێو هەرێمی تایبەتی تاکەکان بوو. ڕێکاری بەشداری پێ کردنی هەموو چین وتوێژەکان لە ئیدارەی کوردستان و حیزبدا، متمانەی سیاسیی تاکی کورد بە سیستەمی سیاسیی  بەرز کردبۆوە. حاشای لێ ناکرێ کە لە سەردەمی سەرکردایەتی کردنی دوکتور قاسملوودا، متمانەیەکی زۆر بە حیزب و بڕیارەکانی هەبوو. ڕێکاری هاندانی ژنان بۆ بەشداری لە خەباتدا، ئاکامەکەی ورووژاندنی پرسی بەرابەریی نێوان ژن و پیاو بوو. هەروەها، هەوڵدان بۆ گۆڕینی پێکهاتەی کۆمەڵایەتی لە ڕێگەی کاری فەرهەنگی و پلانی ئابوورییەوە، دەیتوانی لە درێژماوەدا، کۆمەڵگای کوردستان تووشی گۆڕانی بنچینەیەیی بکا و بەتەما بوو لە داهاتوودا کۆمەڵگایەک دامەزرێنێ کە ستەمی چینایەتیی تێدا نەبێ. لە کۆتاییدا لە ڕێی هاندانی خەڵک بۆ بۆ خوێندن و خوێندنەوەوە، دەیویست وشیاریی سیاسی و تێگەیشتووییی ئەندامانی حیزب و کۆمەڵگا بەرێتە  سەرێ.

کۆبەندی و خستنەڕووی تیۆری

بە پێی ئەو لێکۆڵینەوەیە، بۆمان دەردەکەوێ کە لە بەستێنی کۆمەڵایەتی- سیاسیی شوێنی ژیانی د. قاسملوو و بارودۆخی ئەو کاتی کوردستان، ئێران، ناوچە وجیهان و هەروەها لە ژێر کاریگەریی کۆمەڵێک هۆکار وەک: خوێندنی ئاکادێمیک و باڵا، ئەزموونی جیهانی سۆسیالیستی وسەرمایەداری، تێڕوانینی زانستییانە بۆ شۆڕشەکانی ڕابردوو، کەسایەتیی ڕەخنەگرانە؛ ڕووداوی بەهاری پراگ لە ساڵی 1968، پەیوەندی لەگەڵ ڕۆشنبیران، ئەزموونی شۆڕشەکانی ڕابردوو و شارەزایی لە گەڵ چەندین زمانی زیندووی دنیا، جۆرێکی تایبەت لە فەرهەنگی سیاسی، لای د. قاسملو شکڵی گرتبوو. تایبەتمەندییەکانی ئەم فەرهەنگە سیاسییە بریتین لە:

1-لایەنگری لە سیستەمێکی سیاسیی دێمۆکراتیک کە مافی تاکەکەسی، مافی نەتەوایەتی و دادپەروەریی کۆمەڵایەتی تێدا دەستەبەر بێ.

 2- باوەڕ بە تۆڵێڕانسی سیاسی _کۆمەڵایەتی  کە لە چوارچێوەی ڕەهەندەکانی ڕێزدانان لە جیاوازیی نەژادی، ئایینی و بیر و باوەڕی سیاسی و بڕوا بە دیالۆگ و ئاشتیدا خۆیان دەنواند.

 3-لایەنگری لە مافی تاکەکەسی لە چوارچێوەی ئەسڵەکانی باوەڕ بە ئازادیی ڕادەربڕین و ئازادیی هەڵبژاردن و ڕێزدانان بۆ سەربەخۆییی تاک.

4-چالاکیی سیاسیی شۆڕشگێڕانە و مرۆڤ تەوەرانە لە قاڵبی خەباتی چەکداریدا بە مەرجی پێشێل نەکردنی مافی مرۆڤ و بەدوور لە کردەوەی تیرۆریستی.

5-لایەنگری لە بەرابەریی ژن و پیاو لە ڕێگای باوەڕمەندی بە بەشداری کردنی ژنان لە کاروباری کۆمەڵایەتی- سیاسی و هەبوونی مافی تەڵاق بۆژنان.

6- لایەنگری لە گۆڕانکاریی بنچینەیی و پێکهاتەیی لە ڕێگای کارکردن بۆ لابردنی ستەمی چینایەتی، سڕینەوەی داب و نەریتی کۆن و دواکەوتوو و هەروەها ڕووخاندنی ڕێژیمی سیاسیی ئێران لە سەردەمی پەهلەوی و کۆماری ئیسلامیدا.

 7- باوەڕمەندی بە دادپەروەریی  کۆمەڵایەتی لە چوارچێوەی خەبات بۆ لابردنی ستەمی چینایەتی و دانانی پلانی ئابووریی دەوڵەتی و لایەنگری لە کاری هەرەوەزی.

 8- هەبوونی زانیاریی سیاسیی یەکجار بەرز لە خۆیدا و هاندانی ئەندامانی حیزب و کۆمەڵگا بۆ بردنەسەری ئاستی وشیاری و خوێندەواریی سیاسی و هەوڵ دان بۆ دروست کردنی قوتابخانە و خوێندنگە.

بە پێی ئەو زانیارییانەی لە ئاکامی ئەو توێژینەوەیەدا دەستمان کەوت و بەسەرنجدان بە تێورییە بەناوبانگەکان لەمەڕ فەرهەنگی سیاسی، بۆمان دەردەکەوێ کە ناتوانین جۆری ئەو فەرهەنگە سیاسییەی لە د. قاسملوودا هەبوو، بخەینە چوارچێوەی هیچ کام لەم جۆرانەی پێشتر دانراون. بەڵام، دەتوانین بڵێین زۆربەی ئەم تایبەتمەندییانەی کە ئەم بیرمەندانە بۆ فەرهەنگی سیاسیی مۆدێڕن و پێشکەوتوو دایانناوە، تێیدا هەیە؛ بۆ نموونە ئەو تایبەتمەندییانەی کە ئاڵمۆند و وێڕبا، بۆ فەرهەنگی سیاسی بەشداریکەرانە دیارییان کردووە لە جۆری فەرهەنگی سیاسیی د.  قاسملوودا بەدی دەکرێ؛ یان هێندێک لەو تایبەتمەندییانەی کە ئیڵازاربۆ فەرهەنگی سیاسیی ئەخلاقخواز و تاکخواز دیاریی کردووە لە فەرهەنگی سیاسیی د. قاسملوودا دێتە بەرچاو. هەروەها تەواوی ئەو تایبەتمەندییانەی مارک تێسلێر بۆ فەرهەنگی سیاسیی دێمۆکراتیک دیاری کردوون، لە ڕوانگەی د. قاسملوودا وەبەرچاو دەکەوێ؛ بەڵام بەم حاڵەش ناتوانین ئەو فەرهەنگە سیاسییەی د. قاسملوو بڕوای پێی هەبوو و لە عەمەلدا کاری پێ دەکرد، بە تەواوی بخەینە خانەی  هیچکام لەم فەرهەنگە سیاسییانە. چونکە ئەگەرچی د. قاسملوو لایەنگری فەرهەنگی سیاسیی بەشداریکەرانە بوو، بەڵام تا ڕادەیەک لەو جۆرەی ئاڵمۆند و وێڕبا پێناسەی دەکەن جیاوازبوو؛ هەروەها، گەرچی د. قاسملوو لایەنگری فەرهەنگی سیاسیی ئەخلاقخواز و تاکخواز بوو، بەڵام ناتوانین بیخەینە خانەی ئەو فەرهەنگە سیاسییەی ئیڵازار باسی دەکا. بێجگە لەوە ئەگەرچی، تەواوی ئەو تایبەتمەندییانەی کە تێسڵێر بۆ فەرهەنگی سیاسیی دێمۆکراتیک دایناون، لە فەرهەنگی سیاسی د. قاسملوودا بەدی دەکرێن، بەڵام، ناتوانین بیخەینە چوارچێوەی ئەو فەرهەنگە سیاسییە دێموکڕاتیکەی کە تێسڵێر باسی لێ دەکا، چونکە هێندێک تایبەتمەندیی ڕادیکاڵ وەک:شۆڕشگێڕبوون، چالاکیی چەکداری، لایەنگری لە بەرابەریی چینایەتی و پێویستی گۆڕینی بنچینەییی پێکهاتەی کۆمەڵگا لە فەرهەنگی سیاسیی د. قاسملودا وەبەر چاو دەکەون. ئەمانەش دەمانهێننە سەر ئەو بڕوایەی کە د. قاسملوو خاوەنی فەرهەنگێکی سیاسیی هەم ڕادیکاڵ و هەم دێموکڕاتیک بوو کە دەتوانین پێی بڵێین: “فەرهەنگی سیاسیی ڕادیکاڵ دێمۆکراتیک”.

سەرچاوەکان

 

قاسملوو، عەبدولرەحمان. تاڤگەی هەقیقەت بەرگی1. کۆکردنە وەی کاوە بەهرامی (سلێمانی:1382)

قاسملوو، عەبدولرەحمان. تاڤگەی هەقیقەت بەرگی2. کۆکردنە وەی کاوە بەهرامی (سلێمانی:1384)

استراوس، انسلم؛ کربین، جولیت. مبانی پژوهش کیفی فنون و مراحل تولید نظریه زمینه‎ای. ترجمە ابراهیم افشار (تهران، نشر نی. 1394)

بشیریه، حسین. موانع توسعه سیاسی در ایران. (تهران، نشر گام نو، 1388)

سریع­القلم، محمود. فرهنگ سیاسی ایران. (تهران، نشر فروزان روز، 1389)

کرسول، جان. پویش کیفی و طرح پژوهش: انتخاب از میان پنج رویکرد (روایت پژوهی، پدیدارشناسی، نظریه داده بنیاد، قوم‌نگاری، مطالعه موردی). ترجمه حسن دانایی‌فرد و سیدحسین کاظمی. ( تهران، انتشارات اشراقی، 1396)

گل محمدی، احمد. درآمدی بر تبیین فرهنگی سیاست: نگاهی به رهیافت فرهنگ سیاسی در علم سیاست(فصلنامه پژوهشنامه علوم سیاسی، شماره 6، 1386)

محمدپور، احمد. فراروش: بنیان‎های فلسفی و عملی روش تحقیق ترکیبی در علوم اجتماعی و رفتار(تهران، نشر جامعه‎شناسان، 1389).

Almond, Gabriel. A. and Verba, Sidney, the civic culture: political attitudes and democracy in five nations, (New Jersey: prinction university press,1963)

Elazar, Daniel J. American Federalism: A View from the States. (New York: Thomas Y. Crowell Company,1966)

Pye. L. W. Political culture. International Encyclopedia of the Social Sciences, vol. 12, ed. David L. Sills. (New York: Macmillan and Free Press,1968, 218-225)

Tessler, M and  Gao. Democracy and the political culture orientations of ordinary citizens: a typology for the Arab world and beyond ( Published by Blackwell Publishing Ltd,2009)

Tessler,M. What Do Ordinary Citizens in the Arabs World Want: Secular Democracy or Democracy with Islam? (University of Michigan, 2011)

Zoellick, T. Daniel Elazar, Bogus or Brilliant: A Study of Political Culture Across the American States,” Res Publica Journal of Undergraduate Research: Vol. 5 Available (http://digitalcommons. iwu. edu/respublica/vol5/iss1/9,2000)

[1]– Elitism

[2]-Lucian Pye

[3]-Gabriel Almond

[4]-Gabriel Almond and Sidney Verba

[5]—Parochial political culture

[6]-Subject political culture

[7] -Participant political culture

[8]Daniel Elazar

[9]-moralistic                                          

[10]– individualistic

[11]– traditionalistic

[12]-Mark Tessler

[13]-Support for genderequality

[14]– Political tolerance

[15]-Political trust

[16]– Civic participation

[17]-Political interest

[18]– Political knowledge

[19]– Political pluralism

[20]– Practical involvement in politics

[21]-E. B. Taylor

[22]-David Stone

[23]-Grounded Theory

[24] – Coding

[25]– open coding

[26]-axial coding

[27]-selective coding

[28]-Validity

[29]-Reliability

[30]-Triangulation

30-Political socialization